insanin mutsuzlugunun kaynagi doga konusundaki cehaletidir. cocuklugunda ogrendigi dusuncelerden kurtulmak icin tutundugu azim, ki bu dusunceler onun varolusuyla orulmustur, zekasini dogru yoldan saptiran zekasinin gelisimi engelleyen, onu hayalin kolesi yapan sonradan gelen onyargi, onu daima hataya mahkum edecek gibi gorunmektedir. deneyimsiz ve bos kavramlarla dolu bir cocuga benzemektedir. dusuncelerinin sesini, hatali olan veya onu kandirarak menfatt saglayacak baska kisilerin otoritesine tasir.
insan kendi dunyasinin disinda gezinmek ister, hirsli cilgin deneyimlere bakmaksizin hala imkansiz olana kalkisir; arastirmalarini gorunen dunyanin tesine tasimak ister. hayaller uzerine meditasyon yapmak icin gercekler uzerinden dusunmeye son verir, deneyimi ihmal eder. yasadigi dunyada mutlu oldugu imkanlari dusunmeden once, baska bir hayatin belli belirsiz yerlerindeki kaderini biliyormus gibi davranir; kisaca insan doganin calismasini kucumser.
gorevlerimizin en onemlisi bizi dogru yoldan saptirmaktan baska bir seyi asla yapamayacak olan hileleri yok edebilmemiz icin gereken imkanlari arastirmaktir. bu belalarin devasi doganin kendisinde aranmalidir. akil layik oldugu duzeye yeniden getirilmelidir.
ister istemez insan arastirmalarinda daima deneyime ve doga felsefesine siginmalidir. bunlara, dinde-ahlakta-yasamada-politik yonetimde-sanatta-bilimde- talihsizliklerde basvurulmalidir.
Deneyim ogretmektedir ki doga degismeyen yasalarla isler.insan hisleri sayesinde bu dogaya baglidir ve hisleriyle doga yasalarindan deneyim cikarmalidir.
insan anlamamaktadir ki, doga, varliklari olustururken veya yok ederken, aci cekmelerine sebep olurken, esit dagiliminda, iyilik veya kotuluk gozetmeksizin zorunlu ve degismez yasalara uyar. halbuki insan iyi ve kotu dagilirken onlari daima degisiklige biraktiginda bunun doganin bagrindan geldigini idrak edemez, mutlu olmak icin hayalleri icin menfaatleri hayali varliklardan bekler, onun sevinc ve talihsizliklerinin sebebi oldugunu hatali olarak farz eder.
Evren var olan her seyin toplami, sadece madde ve hareketi temsil eder. butun olarak bize surekli sebepler ve etkiler silsilesinden baska birsey sunmaz.
Gozlemleme ve dusunme bizi suna ikna edebilmelidir: dogada bulunan hersey surekli hareket halindedir bu yuzden doga fikri mecburen hareket icerir. peki doga hareketini nereden almistir sorusuna cevabimiz, kendisinden olacaktir. hareketin bir varolus meselesi oldugunu soyleriz, maddenin ozunden tastigini, maddenin kendine ozgu enerjisiyle hareket ettigini, hareketinin ozundeki guze izafe edildigini; ozelliklerin kalitelerin ve kombinasyonlarin farkliliklari yuzunden hareket ve fenomen cesitleri olusturmustur.
Eger doga onyargilardan etkilenmeden incelenmis olsaydi, maddeniz kendi az enerjisiyle hareket ettigine ve onu harekete gecirmek icin baska bir itici guce ihtiyac duymadigina cok daha once ikna olunurdu. eger un, su ile islatilirsa ve karisim kapali tutulursa gorulecektir ki bir sure gectikten sonra, mikroskop altinda hayatin tadini cikaran varliklar uretilmistir ki, bunun icin su ve unun yeterli olduguna inanilmaktaydi. kiyaslanirsa insan olusumu normal anlamindan bagimsiz olarak, un ve suyla olusan bir boceginkinden daha olaganustu degildir.
madde varolmaya baslayabilirdi. sua ana kadar bir hipotez hicbir zaman saglam delil gibi deney ve uygulama yoluyla kanitlanmamisti.
madde hicbir zaman tamamen yok edilemezse veya varolusu durdurulamazsa varolusu durdurulamayan bir varligin bir baslangici oldugunu nasil kavrayabiliriz? bu nedenle madde nereden geldigi sorulursa verilecek mantikli cevap, onun daima varoldugudur... madde daima varolmustur, ozundeki erdemle hareket etmektedir.
Ruhun Olumsuzlugu
ruhun olumsuzlugu sadece beynin hayalinden ibarettir. cisim yasamini durdurursa artik duyarliligini uygulayamaz. insanin ruhunu canli vucuttan ayri bir varliga donustururken ne icin hayati yasiyan vucuttan ayri bir hale getirmediler? ruhun vucudun olumunden sonra hissedebilecegini aci cekebilecegini soylemek binlerce parcaya ayrilan bir saat calmaya devam edecekmis ve zamani belirtme yetenegi varmis gibi yapmaktir.
Teolojik ve Dogal Ahlak
dunya sakinleri tarafindan bilinmesi imkansiz olan ve teolojinin ona tayin ettigi ovguyu yapanlardaki uyumsuzlugu gosterdik;sadece adinin bile korku vermeye yettigi bu varligin cehaletin telasa kapilmis bir hayal gucunun coskunlugun melankolinin sekilsiz meyvesinden baska birsey olmadigini gosterdik. insan turunun evrensel bir hatasindan baska birsey degildir tanri. simdi geriye kalan tek sey bu hatanin faydali olup olmadiginin incelenmesidir.
erdemle ilgili fikirlerimizi duzenlememiz gerektigi aciklanmis dinlerde mi olmalidir? heyhat! bunlarin hepsi despot kiskanc kinci ve bencil bir tanriyi bildirmek icin ortaya cikmaz mi? ki bu tanri sever ya da nefret eder secer ya da azarlar, gucsuz kullarla oynar, onlari cocukca yasalarla bogar, onlara surekli tuzaklar kurar. eger insanlar kendilerine model olacak tanrilar onermis olsaydi ahlak ne hale gelirdi?
din her memlekette ahlaka uygun olmaktan cok uzaktir onu sarsar ve yokeder. insanlari birlestirecegine boler, birbiriyle munakasa eder, birbirlerini kucuk gorurler, mantiksiz fikirler icin birbirlerinin bogazini keser,dusman yapar menfaatlerini ayirir ve onlarin surekli kavga etmesine sebep olur.
doga ahlakiyla kiyaslandiginda din ahlaki kiyaslandiginda kaybedendir. doga insani sevmeye korumaya mutluluklarinin toplamini devamli olarak artirmaya davet eder. doga insana aklini kullanmasini ve rehber edinmesini soyler, din ise insan aklinin yozlasmis oldugunu, guvenilmez bir rehber oldugunu soyler. doga kendi refahina asik olan varliga kendi tutkularini yonetmesini bunlardan kendisine zarar verene karsi gelmesini, deneyimle elede edilen gercek gudulerle denge kurmasini soyler. din ise bu duygulu varliga tutkulari olmadigini duygusuz bir kitleden ibaret oldugunu ve hayal gucu sayesinde elde ettigi guduleriyle egilimlerine karsi savasmasini veya buna izin vermesini soyler.doga insan canlisi arkadasca olmayi diger canlilari sevmeyi soyler, din ise toplumdan kacmasini kendini diger yaratiklardan koparmasini, en kutsal anlasmalari tanri icin bozmayi onlari tanri icin uzmeyizulmetmesini soyler. doga filozofa faydali konularla ilgilenmesini kendi ilgisini kendi yurduna adamasini soyler; din ise insana faydasiz hayallerle sonu gelmeyen munakasalarla ihtilaf ve katliam tohumlarini ekmege uygun arastirmalarla kendini mesgul etmesini ve asla kendinin bile anlamayacagi dusunceleri inatla surdurmesini soyler.
Baron D'Holbach
Batiya Yon Veren Metinler cilt 3
Alev Alatli
Friday, February 21, 2014
Saturday, February 8, 2014
David Hume'da Din Felsefesi
eserlerine bakildiginda onu agnostik olarak tanimlamak daha dogru olacaktir. Kendisi Tanrinin varolup olamayacaginin bilinemeyecegini ileri surmustur cunku ona gore Tanri bir bilgi ya da akil yurutme konusu degildir, ona gore Tanrinin varligi sadece iman ile mumkundur. ve ona gore teizm de ateizm de dogmatik goruslerdir.
hume'a gore aklimiz ve deneyimlerimiz, Tanrinin varligi ve yoklugu, varsa ozellikleri konusunda bir sonuca varmamiza izin vermez. iman disinda bunlara inanmanin bir yolu yoktur, ki iman da hume'a gore tamamiyla akil ve deneyim disi bir yoldur.
Hume'a gore var olan bir seyin, olgusal olan bir seyin bilgi kapsaminda, insanin anlama yetisi kapsaminda olabilmesi icin deneyime dayanmasi gerekmektedir. deneyimden begimsiz olarak birseyin gercekten var olup olmadigini, meydana gelip gelmedigini one surmek olanakli degildir. Hume deneyim dedigi zaman da izlenimlerimizi kastetmektedir. izlenimlerimiz de gormk duymak, koklamak, tatmak, tenle hissetmek gibi duyu algilarimizdan ve sevmek nefret etmek, duygusal aci cekmek, haz almak arzulamak, korkmak endise etmek gibi ic algilarimizdan olusmaktadir.
Deneyimden bagimsiz olarak, bilgi ve anlama yetisi kapsaminda, sadece matematigin onermelerinden ve tanimlarindan soz edebiliriz. bunun disinda a priori yani deneyimden bagimsiz bir bilgi yoktur. A posteriori yani kaynaginda deneyim olan seyler ise sadece olgusal seylerdir.
hume bu cercevede belli basli seyleri surekli bicimde ardisik olarak deneyimlememiz sonucunda soz konusu seyler arasinda bir nedensellik iliskisi kurdugumuzdan ve gecmisteki surekliliklerin deneyimlenmesiyle boyle bir nedenselligin var olduguna dair bir inanc gelistirdigimizden soz eder. ornegin her X olayi meydana geldiginde onu takiben veya onunla birlikte Y olayi da meydana geliyorsa ve bu gecmis deneyimlerimizde bir sureklilik gosteriyorsa her X meydana geldiginde Y de meydana geliyorsa X'in Y'nin nedeni olduguna, X ile Y arasinda bir nedensellik iliskisi olduguna inaniyoruz. soz konusu nedensellik zihnimizde doga yasalariyla ilgili bir dusunceye de sahip olmamizi da sagliyor.
Hume'a gore mucizeler ise doga yasalarinin ihlali olagan olmayan deneyimlerimizden sureklilik gostermeyen seylrdir.bu olaylar bir sureklilik ve siklik gosterselerdi zaten mucize olmazlar olagan olaylar olurdu. bu mucizelere aklimizla inanmamizin mumkun olmadigini dusunur Hume. Deneyimlerimiz bize mucizelerin varolmadigini gostermektedir. soz konusu mucizeleri Tanrinin gucuyle iliskilendirmek de onlari daha inanilir kilmaz. ozellikle cahil insanlarin deneyim etmedikleri seylere ve soylentilere inanmak ve kusaktan kusaga gecen bu soylentileri yaymak gibi bir ozellikleri vardir. ancak akli basinda bir insan kendi deneyimlerinde bir seyi yasamadigi surece, bu tur soylentilere baglanmaz, onlara kuskuyla yaklasir. (Hume mucize olarak sadece doga olaylarini goz onunde bulundurmus dolayisiyla orngein kuran-i kerimin mucize bir kitap oldugunu es gecmis. ustelik inanilan bu kitap da yine soylentilerden bagimsiz olarak bizzat kendisi mucizenin varligini soylemistir. dolayisiyla mucize soylenti yoluyla degil kutsal kitap yoluyla anlatilmistir. ve yine ayni kutsal kitapta daha onceki mucizelere ornegin diger bir din olan hristiyanligin da kabul ettigi Hz Isa'nin mucizelerine de deginmistir. tevatur yoluyla anlatilan mucizeler degildir bunlar,)
Tanriyi neden, evrende var olan seyleri de onun sonucu, onun yarattigi, olusturdugu seyler olarak dusunecek olursak, deneyim kapsaminda olan sozkonusu sonuclar ile deneyim kapsaminda olmayan soz konusu nedenin nasil bir varlik olduguna yonelik, sonuclarda deneyim edilenin otesinde bir sey soyleyemeyecegimizi, din adamlarinin bu dogrultuda iddialar ortaya atmalari durumunda da bunlarin sadece tahminden ibaret olacagini ve cok dusuk olasilikla gecerli olabilecegini soylemektedir.
Deneyim kapsaminda olan sonuclardan deneyim edilmeyen bir nedene yonelik cikarimlar yapmak ve deneyimlerimizde olmayan ozellikleri baska bir varliga yuklemek akla ve sureklilik arz eden deneyimlerimize aykiridir, hayalidir.
Sosyal ve dogal kosullarin etkisi, onlari anlamaktaki yetersizligimiz ve onlara karsi surekli bir endise ve korku icinde olmamizla birlikte, Tanriyi ve Tanrilari dusunuyoruz. Hume burada da akil temelli bir din anlayisini reddeder.
Hume, cezanin ve odulun hangi ilahi olcutlere gore dagitilacagini , insan duygularinin Tanrida da oldugnu nasil varsayacagimizi, bu dunyadaki gecici yanlislar icin neden oteki dunyada sonsuz cezalarin verilecegini sorgulamaktadir.
Hume insanlarin buyuk cogunlugunun kotuluk ile iyilik arasinda gidip geldiklerini. keskin bicimde iyi ya da kotu, gunahkar veya erdemli olmadiklarini ve ahlaki ayrimlari sadece kendi duygularimizdan cikartabilecegimizi, ahlaki dusuncelerin temel kaynaginin da, toplumun yarariyla ilgili dusunceler oldugunu soylemektedir.
Hume bedensel islevin azaldiginda ruhun da bundan etkilendigini, uyku hastlaik ve yaslilik gibi durumlarda, ruhun bedenden dogrudan etkilendiginin gorulecegini beden ve ruhta herseyin ortak oldugunu, birinin parcasinin ayni zamanda otekisinin de parcasi oldugunu, ruh ile bedenin birbirlerine bagli olduklarini bedenin yok olmasiyla ruhun yasamaya devam edecegini iddia etmenin hicbir fiziksel gerekcesinin olamayacagini soylemektedir. hume mutluluga yonelik sevgimiz arzumuz nedeniyle olum karsisinda korktugumuzu ve ruhun olumsuz oldugu dusuncesine kapildigimizi oysa olumun kacinilmaz oldugunu ancak olume yonelik olumsuz duygumuz sayesinde insan turunun de korundugunu soylemektedir.
Tanrinin yarattigi duzene mudahale edilemeyecegi dusuncesini sorgulamakta ve elestirmektedir. hume bir insanin yasaminin hem kendisine hem de topluma bir yuk getirmesi acilarinin umutlarini ve sabrini asmasi daha fazla devam edemeyecek kadar aci cekmesi ve sefil kosullarda olmasi durumunda, kendi yasamina son verebilecegini bunun aslinda gunah ve kotu degil, aksine cesurca ve ornek bir davranis oldugunu vurgulamaktadir.
Insanin ozgur iradesiyle aldigi kararlarin gunah sayilamayacagini, bu durumda binalar insa etmenin topragi islemenin veya denizde yelken acmanin da gunah sayilmasi gerektigini, nil ve tuna nehirleirnin akisini degistirmekle kanin akisini degistirmek arasinda bir fark olmadigini nehirlerin akisini degistirmek nasil gunah ve suc degilse, intihar etmenin de suc olmadigini belirtmektedir.
Bilgelik, dusunce tasarim bilgi gibi unsurlari tanriya yukledigimizi cunku bu unsurlarin insanlar arasinda onurlu ve olumlu unsurlar olduklarini, tansiya yonelik hayranligimizi anlatacak baska bir dile ve baska kavramlara da sahip olmadigimizi, ancak Tanrinin gercekten bu ozelliklere sahip olup olmadigi konusunu kavrayamayacagimizi soyler.
Hume'un kitabindaki karakterlerden Demea: var olan herseyin varliginin bir nedeninin olmasi gerekir. bir sey kendisinin nedeni olmaz. kendi kendisini yaratamaz. bu durumda var olan seylerden, yani sonuclardan bir nedene dogru gittigimizde, ya bu nedensellik arayisini sonsuza kadar surdurecegiz ve bir ilk neden bulamayacagiz ya da zorunlu olarak var olan bir ilk nedene ulasacagiz. var olan seyin baska bir varliktan dogmasi gerekir ve sonsuza dek bir neden arayisina girmeyeceksek, ki giremiyoruz, var olan her seyin bir ilk nedenden kaynaklanmis olmasi gerekir. dolayisiyla kendi varliginin nedenini kendi icinde tasiyan ve var olan her seyin nedeni olan, zorunlu olarak var olan, yoklugu celiski iceren, varligi zorunlu olan, adina Tanri dedigimiz bir guc olmalidir.
Cleanthes: olgusal bir durumun, varlikla ilgili bir durumun hicbir zaman a priori, yani deneyimden bagimsiz kanitlanamayacagini soyler. Cleanthes degillenmis hali celiski icermeyen hicbir seyin a priori kanitlanamayacagini varoldugunu dusundugumuz her seyin yok da olabilecegini yokluga celiski iceren ve zorunlu olarak varolan hicbir varligin olamayacagini soyler. iki ile ikinin toplaminin 4 oldugunu ve bu onerme degillendigi anda bir celiskinin ortaya cikacagini, oysa var oldugu dusunulen her seyin yok olarak da dusunulebilecegini, zorunlu varlik sozcugunun bir anlami olmadigini soyler. baska bir deyisle Tanri vardir onermesi degillendigi ve Tanri yoktur onermesine cevrildigi zaman bir celiski olusturmaz. matematikte a priori akil yurutmelerin bulunmamalari gereken alanlara uygulandigini soyler ve Cleanthes'e katilir Philo.
Epikurus'un kotuluk sorunu: Tanri herseyin nedeni ise kotuluklerin de nedenidir, bu durumda kotudur; kotuluklerin nedeni degilse, her seyin nedeni degildir, bu durumda da zayiftir ve acizdir.
(Yazar burada yaratanin ozgur irade kavramini anlamayip Yaratanin kula verdigi ozgur irade sonucunda kotuluklerin ortaya ciktigini dolayisiyla es gecmektedir. problem Yaratanin zayif ve a ciz olmasi degil kotuluk sorunu onermesinde kotuluklerin nedenini ozgur iradeden bagimsiz sekilde dusunmesidir)
Hume karakterlerden en cok Philo'ya yakin olmakla birlikte kitabinin sonunda bir surpriz yaparak diyalogu Cleanthes'e daha yakin bir ifadeyle bitirmistir ve bu tartisma konusu olmustur, kimine gore bir celiski kimine gore ise gelecek tepkilere on almaktir.
Fikir Mimarlari dizisi- 23 David Hume - Orsan Oymen - Saykitap
hume'a gore aklimiz ve deneyimlerimiz, Tanrinin varligi ve yoklugu, varsa ozellikleri konusunda bir sonuca varmamiza izin vermez. iman disinda bunlara inanmanin bir yolu yoktur, ki iman da hume'a gore tamamiyla akil ve deneyim disi bir yoldur.
Hume'a gore var olan bir seyin, olgusal olan bir seyin bilgi kapsaminda, insanin anlama yetisi kapsaminda olabilmesi icin deneyime dayanmasi gerekmektedir. deneyimden begimsiz olarak birseyin gercekten var olup olmadigini, meydana gelip gelmedigini one surmek olanakli degildir. Hume deneyim dedigi zaman da izlenimlerimizi kastetmektedir. izlenimlerimiz de gormk duymak, koklamak, tatmak, tenle hissetmek gibi duyu algilarimizdan ve sevmek nefret etmek, duygusal aci cekmek, haz almak arzulamak, korkmak endise etmek gibi ic algilarimizdan olusmaktadir.
Deneyimden bagimsiz olarak, bilgi ve anlama yetisi kapsaminda, sadece matematigin onermelerinden ve tanimlarindan soz edebiliriz. bunun disinda a priori yani deneyimden bagimsiz bir bilgi yoktur. A posteriori yani kaynaginda deneyim olan seyler ise sadece olgusal seylerdir.
hume bu cercevede belli basli seyleri surekli bicimde ardisik olarak deneyimlememiz sonucunda soz konusu seyler arasinda bir nedensellik iliskisi kurdugumuzdan ve gecmisteki surekliliklerin deneyimlenmesiyle boyle bir nedenselligin var olduguna dair bir inanc gelistirdigimizden soz eder. ornegin her X olayi meydana geldiginde onu takiben veya onunla birlikte Y olayi da meydana geliyorsa ve bu gecmis deneyimlerimizde bir sureklilik gosteriyorsa her X meydana geldiginde Y de meydana geliyorsa X'in Y'nin nedeni olduguna, X ile Y arasinda bir nedensellik iliskisi olduguna inaniyoruz. soz konusu nedensellik zihnimizde doga yasalariyla ilgili bir dusunceye de sahip olmamizi da sagliyor.
Hume'a gore mucizeler ise doga yasalarinin ihlali olagan olmayan deneyimlerimizden sureklilik gostermeyen seylrdir.bu olaylar bir sureklilik ve siklik gosterselerdi zaten mucize olmazlar olagan olaylar olurdu. bu mucizelere aklimizla inanmamizin mumkun olmadigini dusunur Hume. Deneyimlerimiz bize mucizelerin varolmadigini gostermektedir. soz konusu mucizeleri Tanrinin gucuyle iliskilendirmek de onlari daha inanilir kilmaz. ozellikle cahil insanlarin deneyim etmedikleri seylere ve soylentilere inanmak ve kusaktan kusaga gecen bu soylentileri yaymak gibi bir ozellikleri vardir. ancak akli basinda bir insan kendi deneyimlerinde bir seyi yasamadigi surece, bu tur soylentilere baglanmaz, onlara kuskuyla yaklasir. (Hume mucize olarak sadece doga olaylarini goz onunde bulundurmus dolayisiyla orngein kuran-i kerimin mucize bir kitap oldugunu es gecmis. ustelik inanilan bu kitap da yine soylentilerden bagimsiz olarak bizzat kendisi mucizenin varligini soylemistir. dolayisiyla mucize soylenti yoluyla degil kutsal kitap yoluyla anlatilmistir. ve yine ayni kutsal kitapta daha onceki mucizelere ornegin diger bir din olan hristiyanligin da kabul ettigi Hz Isa'nin mucizelerine de deginmistir. tevatur yoluyla anlatilan mucizeler degildir bunlar,)
Tanriyi neden, evrende var olan seyleri de onun sonucu, onun yarattigi, olusturdugu seyler olarak dusunecek olursak, deneyim kapsaminda olan sozkonusu sonuclar ile deneyim kapsaminda olmayan soz konusu nedenin nasil bir varlik olduguna yonelik, sonuclarda deneyim edilenin otesinde bir sey soyleyemeyecegimizi, din adamlarinin bu dogrultuda iddialar ortaya atmalari durumunda da bunlarin sadece tahminden ibaret olacagini ve cok dusuk olasilikla gecerli olabilecegini soylemektedir.
Deneyim kapsaminda olan sonuclardan deneyim edilmeyen bir nedene yonelik cikarimlar yapmak ve deneyimlerimizde olmayan ozellikleri baska bir varliga yuklemek akla ve sureklilik arz eden deneyimlerimize aykiridir, hayalidir.
Sosyal ve dogal kosullarin etkisi, onlari anlamaktaki yetersizligimiz ve onlara karsi surekli bir endise ve korku icinde olmamizla birlikte, Tanriyi ve Tanrilari dusunuyoruz. Hume burada da akil temelli bir din anlayisini reddeder.
Hume, cezanin ve odulun hangi ilahi olcutlere gore dagitilacagini , insan duygularinin Tanrida da oldugnu nasil varsayacagimizi, bu dunyadaki gecici yanlislar icin neden oteki dunyada sonsuz cezalarin verilecegini sorgulamaktadir.
Hume insanlarin buyuk cogunlugunun kotuluk ile iyilik arasinda gidip geldiklerini. keskin bicimde iyi ya da kotu, gunahkar veya erdemli olmadiklarini ve ahlaki ayrimlari sadece kendi duygularimizdan cikartabilecegimizi, ahlaki dusuncelerin temel kaynaginin da, toplumun yarariyla ilgili dusunceler oldugunu soylemektedir.
Hume bedensel islevin azaldiginda ruhun da bundan etkilendigini, uyku hastlaik ve yaslilik gibi durumlarda, ruhun bedenden dogrudan etkilendiginin gorulecegini beden ve ruhta herseyin ortak oldugunu, birinin parcasinin ayni zamanda otekisinin de parcasi oldugunu, ruh ile bedenin birbirlerine bagli olduklarini bedenin yok olmasiyla ruhun yasamaya devam edecegini iddia etmenin hicbir fiziksel gerekcesinin olamayacagini soylemektedir. hume mutluluga yonelik sevgimiz arzumuz nedeniyle olum karsisinda korktugumuzu ve ruhun olumsuz oldugu dusuncesine kapildigimizi oysa olumun kacinilmaz oldugunu ancak olume yonelik olumsuz duygumuz sayesinde insan turunun de korundugunu soylemektedir.
Tanrinin yarattigi duzene mudahale edilemeyecegi dusuncesini sorgulamakta ve elestirmektedir. hume bir insanin yasaminin hem kendisine hem de topluma bir yuk getirmesi acilarinin umutlarini ve sabrini asmasi daha fazla devam edemeyecek kadar aci cekmesi ve sefil kosullarda olmasi durumunda, kendi yasamina son verebilecegini bunun aslinda gunah ve kotu degil, aksine cesurca ve ornek bir davranis oldugunu vurgulamaktadir.
Insanin ozgur iradesiyle aldigi kararlarin gunah sayilamayacagini, bu durumda binalar insa etmenin topragi islemenin veya denizde yelken acmanin da gunah sayilmasi gerektigini, nil ve tuna nehirleirnin akisini degistirmekle kanin akisini degistirmek arasinda bir fark olmadigini nehirlerin akisini degistirmek nasil gunah ve suc degilse, intihar etmenin de suc olmadigini belirtmektedir.
Bilgelik, dusunce tasarim bilgi gibi unsurlari tanriya yukledigimizi cunku bu unsurlarin insanlar arasinda onurlu ve olumlu unsurlar olduklarini, tansiya yonelik hayranligimizi anlatacak baska bir dile ve baska kavramlara da sahip olmadigimizi, ancak Tanrinin gercekten bu ozelliklere sahip olup olmadigi konusunu kavrayamayacagimizi soyler.
Hume'un kitabindaki karakterlerden Demea: var olan herseyin varliginin bir nedeninin olmasi gerekir. bir sey kendisinin nedeni olmaz. kendi kendisini yaratamaz. bu durumda var olan seylerden, yani sonuclardan bir nedene dogru gittigimizde, ya bu nedensellik arayisini sonsuza kadar surdurecegiz ve bir ilk neden bulamayacagiz ya da zorunlu olarak var olan bir ilk nedene ulasacagiz. var olan seyin baska bir varliktan dogmasi gerekir ve sonsuza dek bir neden arayisina girmeyeceksek, ki giremiyoruz, var olan her seyin bir ilk nedenden kaynaklanmis olmasi gerekir. dolayisiyla kendi varliginin nedenini kendi icinde tasiyan ve var olan her seyin nedeni olan, zorunlu olarak var olan, yoklugu celiski iceren, varligi zorunlu olan, adina Tanri dedigimiz bir guc olmalidir.
Cleanthes: olgusal bir durumun, varlikla ilgili bir durumun hicbir zaman a priori, yani deneyimden bagimsiz kanitlanamayacagini soyler. Cleanthes degillenmis hali celiski icermeyen hicbir seyin a priori kanitlanamayacagini varoldugunu dusundugumuz her seyin yok da olabilecegini yokluga celiski iceren ve zorunlu olarak varolan hicbir varligin olamayacagini soyler. iki ile ikinin toplaminin 4 oldugunu ve bu onerme degillendigi anda bir celiskinin ortaya cikacagini, oysa var oldugu dusunulen her seyin yok olarak da dusunulebilecegini, zorunlu varlik sozcugunun bir anlami olmadigini soyler. baska bir deyisle Tanri vardir onermesi degillendigi ve Tanri yoktur onermesine cevrildigi zaman bir celiski olusturmaz. matematikte a priori akil yurutmelerin bulunmamalari gereken alanlara uygulandigini soyler ve Cleanthes'e katilir Philo.
Epikurus'un kotuluk sorunu: Tanri herseyin nedeni ise kotuluklerin de nedenidir, bu durumda kotudur; kotuluklerin nedeni degilse, her seyin nedeni degildir, bu durumda da zayiftir ve acizdir.
(Yazar burada yaratanin ozgur irade kavramini anlamayip Yaratanin kula verdigi ozgur irade sonucunda kotuluklerin ortaya ciktigini dolayisiyla es gecmektedir. problem Yaratanin zayif ve a ciz olmasi degil kotuluk sorunu onermesinde kotuluklerin nedenini ozgur iradeden bagimsiz sekilde dusunmesidir)
Hume karakterlerden en cok Philo'ya yakin olmakla birlikte kitabinin sonunda bir surpriz yaparak diyalogu Cleanthes'e daha yakin bir ifadeyle bitirmistir ve bu tartisma konusu olmustur, kimine gore bir celiski kimine gore ise gelecek tepkilere on almaktir.
Fikir Mimarlari dizisi- 23 David Hume - Orsan Oymen - Saykitap
Friday, November 8, 2013
Fevzi Lutfi Karaosmanoglu
Ertugrul Gunay
Demokrat Pa
rtinin Bati Anadoludaki bayrak isimlerinden eski icisleri bakani ve Manisa milletvekilidir. DPyi elestiren soyleminde soyle soyler
bu sozleinden sonra haysiyet divani karariyla, uyelikten cikarilmisti. sucu 1955te 11 DP milletvekili tarafindan meclise verilmis ispat hakki onerisini desteklemekti. o zamana kadar DPnin atesli destekcilerinden biriydi ve menderesin yakin calisma arkadaslarindan biriydi. hurriyetci kisiligi istiklal mahkemelerinde yargilanmasina da neden olmustu. Bakanliklar yapti, kendi istegi ile bakanlik imkanlarini birakti.
1955de CHP oylari iyice gerilemis, hukumet ise iktidar sarhoslugu icerisindeydi. basina karsi baskilar artmis o ilk baslardaki ozgurlukcu yaklasim sona ermeye baslamis, muhalif gazeteciler hapse tikilmaya baslamisti. 90li yaslara gelmis, Huseyin Cahit Yalcin 26 ay hapse mahkum olmasi getirdikleri ozgurlukculugun golgelenmesine yol acmisti. nisan 1955te akis dergisi sahibi metin toker devlet bakanina hakaretten 9 ay hapis cezasi almisti. boylesi bir ortamda 11 milletvekili ispat hakki onerisini getirerek bir bakan hakkinda yolsuzluk iddiasinda bulunan basin mensuparinin iddiasini kanitlayabilirse ceza gormeyecekti. bu zamana kadar ispat hakki verilmiyordu. Karaosmanoglu kendisine soruldugunda bu onergeye katildigini soyledi. ekrem hayri ustundag gibi bir diger onde gelen DPlinin de katildigini ifade etmesi DP icerisinde dalgalanma yaratti. tum baskilara ragmen imzacilar yonetime karsi direndiler. bu durumda DP imzacilari degil ama imzacilara destek verenleri partiden cikardilar. bunun uzerine buyuk kongre sabahi 10 imzaci da DPden istifa ettiler. ihrac edilenler ve istifa edenler Hurriyet partisini kurdular ve Fevzi Lutfi Karaosmanoglu partinin baskani oldu. bu parti batili anlamda ilk ve tek liberal parti olarak nitelendirilebilir. DPye karsi ozgurlukcu anlayislariyla aydin cevrelerde buyuk yanki uyandirdi. fakat bu rehavet getirdi ve orgutlenme seruveninde agir ve belkide biraz secici davranmalari nedeniyle kendilerinde toplanan ilginin sonmesine neden oldu. Parti CHP ile DP arasinda kutuplasmis olan siyasal yapida yeni bir parti olarak ilk basta duraksama gosterdi. 1957 secimlerinin esigine kadar bolukbasinin CMPsi ve CHP ile birlesme tartismalariyla gecti. Karaosmanoglu ise guclu bir lider imaji cizmek istememekte kendini geri planda tutmaktaydi. Turan gunes, Serif Mardin, Ibrahim Oktem. muammer Aksoy ya partiyi buyuk ilgi gostermis ya da parti uyesi olmus kisiler rasindaydi. tumu 1957 secimlerinde Hurriyet Partisi adaylari oldular.
Karaosmanoglunun mutevazi tutumu elestiriye de malzeme olmustu. bir resepsiyonda ingiliz buyukelcinin partideki gorevinin tam olarak ne oldugunu sordugunda Karaosmanoglu yanindakileri gostererek:
"ekselanslari, ben bu genclerin yere attiklari kagit ve kibrit coplerini toplarim"
basin bu tutumunu acikca elestirerek:bizdeki guc muhalefet sartlari icerisinde bir muhalif partinin ileri gelenlerini, lider, disa karsi askeri nizam icerisinde tutmaya gostermeye mecburdur.(metin tokerin akis dergisinden)
deneyimli ve kurnaz bir siyasetci olan Menderes ise, secim ittifakini onleyici tedbirler aldi ve iliskileri bosa cikardi, secimi de erkene aldi. Fakat 1950den buyana ilk defa DP oylari muhaliflerin oylarinin toplamindan geride kalmistir. DP sonrasinda darbeyle karsilastiginda Karaosmaoglu cok uzulmus, eski arkadaslarinin ailelerine aylik yardimlarda bulunmustur gizlice.
Hurriyet Partisi sadece burdurda cogunlugu elde edebildi ve 4 milletvekili ile secildirler. Parti 1958de kendini feshetme ve CHPye katilma karari aldi. CHP kurultayinda Karaosmanoglu en yuksek oyla parti meclisine secildi. diger sohret isimler de parti meclisine secildi. CHPye katilan hurriyet partililer. 1961 anayasasinda da olacak olan ilkeleri kapsayan bildirgeyi hazirlamislardir. 1961de Karaosmanoglu tekrar meclise girdi. fakat bu sefer CHPden. ama CHPden sogumustu. daha dogrusu kuvveti hak sayan siyaset siyasete sogumustu. bir kanun tasarisini sert bir sekilde elestirerekyasama ozgurlugu kullanilmayacaksa 1961 neye yarar diyip cekip gitmistir. hickimseye danismadan hickimseye haber vermeden milletvekilliginden istifa etti ve memleketi manisaya topraklarina dondu.
Kaynak
Siyasi dusunce Tarihi- Liberalizm -Cilt 7
Demokrat Pa
bu sozleinden sonra haysiyet divani karariyla, uyelikten cikarilmisti. sucu 1955te 11 DP milletvekili tarafindan meclise verilmis ispat hakki onerisini desteklemekti. o zamana kadar DPnin atesli destekcilerinden biriydi ve menderesin yakin calisma arkadaslarindan biriydi. hurriyetci kisiligi istiklal mahkemelerinde yargilanmasina da neden olmustu. Bakanliklar yapti, kendi istegi ile bakanlik imkanlarini birakti.
1955de CHP oylari iyice gerilemis, hukumet ise iktidar sarhoslugu icerisindeydi. basina karsi baskilar artmis o ilk baslardaki ozgurlukcu yaklasim sona ermeye baslamis, muhalif gazeteciler hapse tikilmaya baslamisti. 90li yaslara gelmis, Huseyin Cahit Yalcin 26 ay hapse mahkum olmasi getirdikleri ozgurlukculugun golgelenmesine yol acmisti. nisan 1955te akis dergisi sahibi metin toker devlet bakanina hakaretten 9 ay hapis cezasi almisti. boylesi bir ortamda 11 milletvekili ispat hakki onerisini getirerek bir bakan hakkinda yolsuzluk iddiasinda bulunan basin mensuparinin iddiasini kanitlayabilirse ceza gormeyecekti. bu zamana kadar ispat hakki verilmiyordu. Karaosmanoglu kendisine soruldugunda bu onergeye katildigini soyledi. ekrem hayri ustundag gibi bir diger onde gelen DPlinin de katildigini ifade etmesi DP icerisinde dalgalanma yaratti. tum baskilara ragmen imzacilar yonetime karsi direndiler. bu durumda DP imzacilari degil ama imzacilara destek verenleri partiden cikardilar. bunun uzerine buyuk kongre sabahi 10 imzaci da DPden istifa ettiler. ihrac edilenler ve istifa edenler Hurriyet partisini kurdular ve Fevzi Lutfi Karaosmanoglu partinin baskani oldu. bu parti batili anlamda ilk ve tek liberal parti olarak nitelendirilebilir. DPye karsi ozgurlukcu anlayislariyla aydin cevrelerde buyuk yanki uyandirdi. fakat bu rehavet getirdi ve orgutlenme seruveninde agir ve belkide biraz secici davranmalari nedeniyle kendilerinde toplanan ilginin sonmesine neden oldu. Parti CHP ile DP arasinda kutuplasmis olan siyasal yapida yeni bir parti olarak ilk basta duraksama gosterdi. 1957 secimlerinin esigine kadar bolukbasinin CMPsi ve CHP ile birlesme tartismalariyla gecti. Karaosmanoglu ise guclu bir lider imaji cizmek istememekte kendini geri planda tutmaktaydi. Turan gunes, Serif Mardin, Ibrahim Oktem. muammer Aksoy ya partiyi buyuk ilgi gostermis ya da parti uyesi olmus kisiler rasindaydi. tumu 1957 secimlerinde Hurriyet Partisi adaylari oldular.
Karaosmanoglunun mutevazi tutumu elestiriye de malzeme olmustu. bir resepsiyonda ingiliz buyukelcinin partideki gorevinin tam olarak ne oldugunu sordugunda Karaosmanoglu yanindakileri gostererek:
"ekselanslari, ben bu genclerin yere attiklari kagit ve kibrit coplerini toplarim"
basin bu tutumunu acikca elestirerek:bizdeki guc muhalefet sartlari icerisinde bir muhalif partinin ileri gelenlerini, lider, disa karsi askeri nizam icerisinde tutmaya gostermeye mecburdur.(metin tokerin akis dergisinden)
deneyimli ve kurnaz bir siyasetci olan Menderes ise, secim ittifakini onleyici tedbirler aldi ve iliskileri bosa cikardi, secimi de erkene aldi. Fakat 1950den buyana ilk defa DP oylari muhaliflerin oylarinin toplamindan geride kalmistir. DP sonrasinda darbeyle karsilastiginda Karaosmaoglu cok uzulmus, eski arkadaslarinin ailelerine aylik yardimlarda bulunmustur gizlice.
Hurriyet Partisi sadece burdurda cogunlugu elde edebildi ve 4 milletvekili ile secildirler. Parti 1958de kendini feshetme ve CHPye katilma karari aldi. CHP kurultayinda Karaosmanoglu en yuksek oyla parti meclisine secildi. diger sohret isimler de parti meclisine secildi. CHPye katilan hurriyet partililer. 1961 anayasasinda da olacak olan ilkeleri kapsayan bildirgeyi hazirlamislardir. 1961de Karaosmanoglu tekrar meclise girdi. fakat bu sefer CHPden. ama CHPden sogumustu. daha dogrusu kuvveti hak sayan siyaset siyasete sogumustu. bir kanun tasarisini sert bir sekilde elestirerekyasama ozgurlugu kullanilmayacaksa 1961 neye yarar diyip cekip gitmistir. hickimseye danismadan hickimseye haber vermeden milletvekilliginden istifa etti ve memleketi manisaya topraklarina dondu.
Kaynak
Siyasi dusunce Tarihi- Liberalizm -Cilt 7
Friday, September 13, 2013
Halide Edip Adivar ve Liberalizm
HALIDE EDIP ADIVARIN LIBERALIZMLE IMTIHANI
Bahadir Turk
Liberalizmin temelinde cogulculuk, suphecilik, moral otonomi, serbest piyasa, gucler ayriligi ve anayasacilik gibi temellere dayanir.
Turkiyede liberalizm milliyetci muhafazakar gelenekle iletisime gecebilmek adina onarin bazi soylemlerini bunyesine katmistir.
1908deki kanuni esasiye cok sevinir kendisi fakat 31 mart vakasinda olumle tehdit edilince misira kacar. tabii bu sureden once gazetelerde ufak ufak yazmaya baslamistir. oradan da birsure sonra ingiltereye gecer. burada dusunurlerle biraraya gelir ve feminizm, demokrasi gibi konularda kendisini gelistirir. ulkeye dondudugunde ilk kadin dernerklerinden bir tanesini kurar turk ocaginda calisir.
balkan savaslari sonucunda muhacirlerin makedonya topraklarinda dustugu durum aclik ve sefaletle ana topraklarina donusu onu cok etkiler ve yardim kampanyalari baslatmasina ragmen batinin ilgisizligi duyarsizligi onu cok uzer ve hayran oldugu bati onda hayal kirikligi ugratir. hayranligi azalir. daha sonra suriyeye gider ve orada adnan adivar ile evlenir.
15 mayis 1919 sonrasi isgal doneminde sultanahmet mitinglerinde adeta efsanelesir ve devaminda kocasiyla birlikte anadoluya gecer. sakayadan sonra fiilen cepheye de katilir.calismalari nedneiyle once onbasilik sonra bascavusluk unvanlari verilir kendisine. gerci bu unvanlar elestiriye neden olur. halk sargi yara bere icerisindeyken kurtulus mucadelesinde, kendisi birkac fotograf cektirdigi icin onun derdi baska, ciddiyetsizliktir bu denilerek elestirilmistir.
kocasi Dr Adnan Adivar Terakkiperver Cumhuriyet Firkasinin kuruculari arasindadir. ve kapatilma sonrasi kocasinin Ataturk ile surtusmesi sonucu esiyle birlikte ulkden ayrilmak zorunda kalan Edip once ingiltereye sonra Fransaya yerlesir. daha sonra columbia universitesinde turk tarihi dersleri okutur.
Halide Edip Adivar'in Izmir konusmasindan: birgun gelecek daha buyuk bir mahkeme, milletleri tabii haklarindan mahrum birakanlari mahkum edecektir. o mahkeme bugun aleyhimize olan devletlerin fertlerinden mutesekkil edecektir. cunku her ferdin ezeli bir hak duygusu vardir ve milletleri de meydana getiren fertlerdir. islam universitesi kurulmasi icin hindistana gider katkilarda bulunmaya calisir. ataturkun olumunden sonra yurda doner. 1950-54 arasinda DP'nin gosterdigi bagimsiz milletvekili adaylarindan meclise girmistir. 14 mayistaki 1950 secimini demokrasi icin onemli oldugunu dusunur ve o gunun demokrasi bayrami olarak kabul edilmesini onerir.
murteci, irkci, komunist bunlar birbirine tercih edilemez demistir mecliste ve bunlari medeni dunyanin mikroplari oldugunu da ifade etmistir.
Dogu-Bati Sorunsali
Halide Edipe gore Dogu gorunmeyene yani ruha saplanmisken, bati gorunene yani maddeye saplanmistir. halide edip dolayisiyla dogu-bati iliskisini ruh-madde dikotomisine baglamistir. dogu-bati izlerini musiki zevki, kadinin toplumdaki konumu, devlet telakkisi, fertlerin mutlulugu gibi konular uzerinden tartisir. bu tartismanin sonucunda batinin insan hak ve ozguluklerine vurgu yapan duzeni ovulse de halide edip doguyu tercih eder. romaninda "garbin ruh iklimi bana soguk geldi, sarkta sukun ve sifa ariyorum". halide edip doguyu maddi beklentilerden uzakta yasayan bir toplum olarak tasvir eder sinekli bakkalda. Fakat daha onsrai eserinde maddi hayati reddeden dogulu ferdin evvela kendi hukumdarlari, sonra da garkin materyalist mustevlileri tarafindan istismar edilmistir. hayatin varligini maddi oze indirendir gark medeniyeti. Sark ve garb arasinda kurulan madde-ruh, hareket-duraganlik karsitligi bu iki medeniyet arasinda bir dizi kompleks siyasal, sosyal ve ekonomik farklar olusturmustur.
Garpin sarka galene calan yonleri arasinda olumlu olanlar gibi olumsuz olanlar da vardir.cirkin ve haksiz olan yanlar uzerine dusunmeye deger verir. elbette takdire sayan ve turkiyeye ornek olmasi gereken yonleri de vardir garpin.Garp'in ustun taraflarindan birisi insan haklari nosyonu ve bu nosyonun yasalarca guvence altina alinmasidir.yine batida gelisen ictimai adalet gibi muhayyel mefhumlar batinin bir diger erdemidir. bir diger nokta fikir hurriyetidir. batinin buralara gelmesinde motor gorevi gormustur. fakat bati devasa gucle bir noktadan sonra kontrolden ciktigi ve diger geri kalan dunyayi kendisine hizmet eden duruma dusurmustur. bati ciddi bir hastaligin pencesine dusmustur ve bunun nedeni madde ruh arasindaki bozuk iliskidir.
Halide Edip ve Amerika
halide edip amerikayi yeni Garb olarak adlandirir ve dikkatle izlenmesi gereken bir ulke oldugunu dusunur. bu surecte dikkat edilmesi gereken bir nokta da taklitciliktir. tamamen taklit etmenin bu cografyanin sartlarina uyarlamamanin olumlu sonuclar vermeyecegini dusunur. abdnin ilerlemesinde ozgurlukleri verdigi onemin yattigini dusunmektedir. Lincoln'un halkin halk icin halk tarafindan yonetilmesi ifadesini siar edinir. haklarin korunmasi adina anayasanin onemine isaret eder.
kendisi lockecu dusuncenin temeli olan adalet hurriyet mulkiyet i beimsemistir ve liberalizmi ozuyle benimseyen nadir isimlerdendir.
ona gore hurriyet bir kultur meselesidir. uzun sure esaret altinda yasamis toplumlarla hur yasamis toplumlarda hurriyet farkli farkli tezahur edebilir. o da lockucu felsefeye uygun olarak hosgoru anlayisla toplumun birarada yasamasinin mumkun olacagni vurgular ve buna ornek olarak da osmanli ve amerikayi verir. Fakat iktisadi acidan o kadar da serbestiyetci degildir. bireylerin belirli bir gelir seviyesine ulasabilmesi icin devletcilige vurgu yaparken ayni zmaanda tek ureticinin devlet olmasina da karsidir. ona gore birey olma bilinci icin iktisadi ozgurluklerin yerlesmesi gerekir. fakat o daha cok sosyal liberal gelenegi desteklemektedir: "sadece kazanc gayesine dayanmayan ekseriyetin de faydasini temin eden" bir iktisadi mekanizmanin islerlik kazanmasini talep eder.
Halide Edip'in Turk Toplumuna Bakisi
istiklal mahkemelerinin kurulmasindan sonraki donemi tek parti diktatorlugu olarak gormektedir. onun deyimiyle seklen demokratik kalan yonetime diktatorluk yerlesmistir. sehy said isyani gibi isyanlarin temelinde terakkiperver cumhuriyet firkasinin ozgurlukcu dusunceler yuzunden ortam olustugu dusuncesi nedeniyle takrir-i sukun kanunlari cikarilir. halide edipe gore bu mustafa kemal pasanin oynadigi gorkemli bir oyundur ve boylece baski geleneginin olusturulmasi baslamistir. ozellikle sapka kanununa muhalefeti agirdir. ona gore: Turke sapka giydirerek medenilestirmek ya da asilarak idam edilecegini soylemek en azindan sacmaliktir. sokaktaki insan bunu uygulayanlardan cok daha batilidir.
ayrica ona gore kadinlarin toplum hayatindaki inkisafinin medeni kanundan cok daha onceye gider ve 1908lere kadar uzanir. ayrica diyanet islerinin konumunun bir dinsizlesmeyi degil, dinin devlet kontrolune gecmesini isaret eder. bu ise islamin manevi gelisimine engeldir. devletin dine mudahale ettigi yerde toplumsal baris yara alir.
osmanli cumhuriyet iliskisine iyi kotu dikotomisi duzeyinden bakmayi reddeder. o cumhuriyeti batililasma olarak osmanli son doneminin devami olarak gorur. ozellikle tanzimat donemini over.
milliyetci fikirler de barindiran Halide Edip, milliyetciligin pozitif yonlerini onplana cikarmaya calisir. milliyetci dusunceleri zamanla evrilerek milliyetci muhafazakar bir cizgiye gelmistir.
mustafa kemale bakisina gelirsek iliskisi inisli cikislidir. milli mucadelede hicbir zaman yalniz adam oldugunu dusunmez ve yanindaki kazim karabekir refet pasa ali fuat cebesoy gibi isimlere de ovgude bulunur bol bol Turkun Atesle Imtihaninda. fakat sembol ismin mustafa kemal oldugunu ayni kitapta ifade eder. fakat sembol olmasina ragmen demokratiklesme-sivillesme surecinde onu bir engel olarak gormustur. kendisiyle birlikte olum fermani cikartilmis bu kadinin bilgi ve azminden bol bol istifade etmistir mustafa kemal. fakat savas sonrais donemde fikir ayriligina dusmusler ve mustafa kemalin kafasinda halide edip negatif bir imgeye donusmutur. nutukta kendisinden sadece 3 kez bahsetmistir mustafa kemal. ustelik bunlardan bir tanesinde mandacilik fikrini ehveni ser olarak gormesini bahseder ve onun bu fikrini tarihsel baglaminda ele almamis ve onun kurtulus savasindaki katkisini reddetmistir bir nevi. zaten temelde yatan nedenlerden birisi kocasi adnan adivarin terakkiperver cumhuriyet firkasindan olmasi yatar. her ne kadar halide edip o donemde bir destek vermese de bunun etkisi muhakkaktir. halide edip ulkeyi daha sonra erk etmis ve sadece 1935de torununu gormeye gelmis onun disinda mustafa kemalin olumune kadar don(e)memistir.
sonuc olarak ozgurluklere sahip cikan, cemaaat hayatinin kodlarini da icinde bulunduran fert anlayisini desteklemistir. dogu bati sorunsali uzerine kafa yormus, milliyetci, liberal ve muhafazakar fikirler uretmistir.
Turkiyede Siyasal Dusunceler Tarihi - Liberalizm
Bahadir Turk
Liberalizmin temelinde cogulculuk, suphecilik, moral otonomi, serbest piyasa, gucler ayriligi ve anayasacilik gibi temellere dayanir.
Turkiyede liberalizm milliyetci muhafazakar gelenekle iletisime gecebilmek adina onarin bazi soylemlerini bunyesine katmistir.
1908deki kanuni esasiye cok sevinir kendisi fakat 31 mart vakasinda olumle tehdit edilince misira kacar. tabii bu sureden once gazetelerde ufak ufak yazmaya baslamistir. oradan da birsure sonra ingiltereye gecer. burada dusunurlerle biraraya gelir ve feminizm, demokrasi gibi konularda kendisini gelistirir. ulkeye dondudugunde ilk kadin dernerklerinden bir tanesini kurar turk ocaginda calisir.
balkan savaslari sonucunda muhacirlerin makedonya topraklarinda dustugu durum aclik ve sefaletle ana topraklarina donusu onu cok etkiler ve yardim kampanyalari baslatmasina ragmen batinin ilgisizligi duyarsizligi onu cok uzer ve hayran oldugu bati onda hayal kirikligi ugratir. hayranligi azalir. daha sonra suriyeye gider ve orada adnan adivar ile evlenir.
15 mayis 1919 sonrasi isgal doneminde sultanahmet mitinglerinde adeta efsanelesir ve devaminda kocasiyla birlikte anadoluya gecer. sakayadan sonra fiilen cepheye de katilir.calismalari nedneiyle once onbasilik sonra bascavusluk unvanlari verilir kendisine. gerci bu unvanlar elestiriye neden olur. halk sargi yara bere icerisindeyken kurtulus mucadelesinde, kendisi birkac fotograf cektirdigi icin onun derdi baska, ciddiyetsizliktir bu denilerek elestirilmistir.
kocasi Dr Adnan Adivar Terakkiperver Cumhuriyet Firkasinin kuruculari arasindadir. ve kapatilma sonrasi kocasinin Ataturk ile surtusmesi sonucu esiyle birlikte ulkden ayrilmak zorunda kalan Edip once ingiltereye sonra Fransaya yerlesir. daha sonra columbia universitesinde turk tarihi dersleri okutur.
Halide Edip Adivar'in Izmir konusmasindan: birgun gelecek daha buyuk bir mahkeme, milletleri tabii haklarindan mahrum birakanlari mahkum edecektir. o mahkeme bugun aleyhimize olan devletlerin fertlerinden mutesekkil edecektir. cunku her ferdin ezeli bir hak duygusu vardir ve milletleri de meydana getiren fertlerdir. islam universitesi kurulmasi icin hindistana gider katkilarda bulunmaya calisir. ataturkun olumunden sonra yurda doner. 1950-54 arasinda DP'nin gosterdigi bagimsiz milletvekili adaylarindan meclise girmistir. 14 mayistaki 1950 secimini demokrasi icin onemli oldugunu dusunur ve o gunun demokrasi bayrami olarak kabul edilmesini onerir.
murteci, irkci, komunist bunlar birbirine tercih edilemez demistir mecliste ve bunlari medeni dunyanin mikroplari oldugunu da ifade etmistir.
Dogu-Bati Sorunsali
Halide Edipe gore Dogu gorunmeyene yani ruha saplanmisken, bati gorunene yani maddeye saplanmistir. halide edip dolayisiyla dogu-bati iliskisini ruh-madde dikotomisine baglamistir. dogu-bati izlerini musiki zevki, kadinin toplumdaki konumu, devlet telakkisi, fertlerin mutlulugu gibi konular uzerinden tartisir. bu tartismanin sonucunda batinin insan hak ve ozguluklerine vurgu yapan duzeni ovulse de halide edip doguyu tercih eder. romaninda "garbin ruh iklimi bana soguk geldi, sarkta sukun ve sifa ariyorum". halide edip doguyu maddi beklentilerden uzakta yasayan bir toplum olarak tasvir eder sinekli bakkalda. Fakat daha onsrai eserinde maddi hayati reddeden dogulu ferdin evvela kendi hukumdarlari, sonra da garkin materyalist mustevlileri tarafindan istismar edilmistir. hayatin varligini maddi oze indirendir gark medeniyeti. Sark ve garb arasinda kurulan madde-ruh, hareket-duraganlik karsitligi bu iki medeniyet arasinda bir dizi kompleks siyasal, sosyal ve ekonomik farklar olusturmustur.
Garpin sarka galene calan yonleri arasinda olumlu olanlar gibi olumsuz olanlar da vardir.cirkin ve haksiz olan yanlar uzerine dusunmeye deger verir. elbette takdire sayan ve turkiyeye ornek olmasi gereken yonleri de vardir garpin.Garp'in ustun taraflarindan birisi insan haklari nosyonu ve bu nosyonun yasalarca guvence altina alinmasidir.yine batida gelisen ictimai adalet gibi muhayyel mefhumlar batinin bir diger erdemidir. bir diger nokta fikir hurriyetidir. batinin buralara gelmesinde motor gorevi gormustur. fakat bati devasa gucle bir noktadan sonra kontrolden ciktigi ve diger geri kalan dunyayi kendisine hizmet eden duruma dusurmustur. bati ciddi bir hastaligin pencesine dusmustur ve bunun nedeni madde ruh arasindaki bozuk iliskidir.
Halide Edip ve Amerika
halide edip amerikayi yeni Garb olarak adlandirir ve dikkatle izlenmesi gereken bir ulke oldugunu dusunur. bu surecte dikkat edilmesi gereken bir nokta da taklitciliktir. tamamen taklit etmenin bu cografyanin sartlarina uyarlamamanin olumlu sonuclar vermeyecegini dusunur. abdnin ilerlemesinde ozgurlukleri verdigi onemin yattigini dusunmektedir. Lincoln'un halkin halk icin halk tarafindan yonetilmesi ifadesini siar edinir. haklarin korunmasi adina anayasanin onemine isaret eder.
kendisi lockecu dusuncenin temeli olan adalet hurriyet mulkiyet i beimsemistir ve liberalizmi ozuyle benimseyen nadir isimlerdendir.
ona gore hurriyet bir kultur meselesidir. uzun sure esaret altinda yasamis toplumlarla hur yasamis toplumlarda hurriyet farkli farkli tezahur edebilir. o da lockucu felsefeye uygun olarak hosgoru anlayisla toplumun birarada yasamasinin mumkun olacagni vurgular ve buna ornek olarak da osmanli ve amerikayi verir. Fakat iktisadi acidan o kadar da serbestiyetci degildir. bireylerin belirli bir gelir seviyesine ulasabilmesi icin devletcilige vurgu yaparken ayni zmaanda tek ureticinin devlet olmasina da karsidir. ona gore birey olma bilinci icin iktisadi ozgurluklerin yerlesmesi gerekir. fakat o daha cok sosyal liberal gelenegi desteklemektedir: "sadece kazanc gayesine dayanmayan ekseriyetin de faydasini temin eden" bir iktisadi mekanizmanin islerlik kazanmasini talep eder.
Halide Edip'in Turk Toplumuna Bakisi
istiklal mahkemelerinin kurulmasindan sonraki donemi tek parti diktatorlugu olarak gormektedir. onun deyimiyle seklen demokratik kalan yonetime diktatorluk yerlesmistir. sehy said isyani gibi isyanlarin temelinde terakkiperver cumhuriyet firkasinin ozgurlukcu dusunceler yuzunden ortam olustugu dusuncesi nedeniyle takrir-i sukun kanunlari cikarilir. halide edipe gore bu mustafa kemal pasanin oynadigi gorkemli bir oyundur ve boylece baski geleneginin olusturulmasi baslamistir. ozellikle sapka kanununa muhalefeti agirdir. ona gore: Turke sapka giydirerek medenilestirmek ya da asilarak idam edilecegini soylemek en azindan sacmaliktir. sokaktaki insan bunu uygulayanlardan cok daha batilidir.
ayrica ona gore kadinlarin toplum hayatindaki inkisafinin medeni kanundan cok daha onceye gider ve 1908lere kadar uzanir. ayrica diyanet islerinin konumunun bir dinsizlesmeyi degil, dinin devlet kontrolune gecmesini isaret eder. bu ise islamin manevi gelisimine engeldir. devletin dine mudahale ettigi yerde toplumsal baris yara alir.
osmanli cumhuriyet iliskisine iyi kotu dikotomisi duzeyinden bakmayi reddeder. o cumhuriyeti batililasma olarak osmanli son doneminin devami olarak gorur. ozellikle tanzimat donemini over.
milliyetci fikirler de barindiran Halide Edip, milliyetciligin pozitif yonlerini onplana cikarmaya calisir. milliyetci dusunceleri zamanla evrilerek milliyetci muhafazakar bir cizgiye gelmistir.
mustafa kemale bakisina gelirsek iliskisi inisli cikislidir. milli mucadelede hicbir zaman yalniz adam oldugunu dusunmez ve yanindaki kazim karabekir refet pasa ali fuat cebesoy gibi isimlere de ovgude bulunur bol bol Turkun Atesle Imtihaninda. fakat sembol ismin mustafa kemal oldugunu ayni kitapta ifade eder. fakat sembol olmasina ragmen demokratiklesme-sivillesme surecinde onu bir engel olarak gormustur. kendisiyle birlikte olum fermani cikartilmis bu kadinin bilgi ve azminden bol bol istifade etmistir mustafa kemal. fakat savas sonrais donemde fikir ayriligina dusmusler ve mustafa kemalin kafasinda halide edip negatif bir imgeye donusmutur. nutukta kendisinden sadece 3 kez bahsetmistir mustafa kemal. ustelik bunlardan bir tanesinde mandacilik fikrini ehveni ser olarak gormesini bahseder ve onun bu fikrini tarihsel baglaminda ele almamis ve onun kurtulus savasindaki katkisini reddetmistir bir nevi. zaten temelde yatan nedenlerden birisi kocasi adnan adivarin terakkiperver cumhuriyet firkasindan olmasi yatar. her ne kadar halide edip o donemde bir destek vermese de bunun etkisi muhakkaktir. halide edip ulkeyi daha sonra erk etmis ve sadece 1935de torununu gormeye gelmis onun disinda mustafa kemalin olumune kadar don(e)memistir.
sonuc olarak ozgurluklere sahip cikan, cemaaat hayatinin kodlarini da icinde bulunduran fert anlayisini desteklemistir. dogu bati sorunsali uzerine kafa yormus, milliyetci, liberal ve muhafazakar fikirler uretmistir.
Turkiyede Siyasal Dusunceler Tarihi - Liberalizm
Thursday, May 23, 2013
NAMIK KEMAL - INTIBAH
Intibah, mayis 2013te luleburgazda kitap okumak disinsa yapacak birsyeimin olmadigi donemde okudugum vasati asamayan Namik Kemal hikayesidir. Hem Turk Klasikleri hem de Milli egitim Bakanliginin 100 temel eser kitabindan birisi oldugu icin merakla okudum. ustelik ilk defa bir Namik Kemal kitabi okuyacak olmak heyecanlandirmisti ama bekledigimi pek bulamadim.
intibah, dis dunya betimlemeleriyle Turk romaninda bir baslangic sayilir. Elestirmenler de Intibahtan ziyade diger eserlerini ozellikle de Celaleddin Harzemsah adli eseri begenmistir ve Intibahi iyi bir edebi duzey tutturulmus bir eser olarak gormemektedir.
Intibah Ali Bey'in bir ask hikayesini anlatir. kendisi camlica civarlarinda oturan isinde gucunde beyefendi ve haraa bulasmamis adete bir Istanbul beyefendisidir.Camlica firdevs(cennet, cennet bahcesi) cenneti olarak gozukmektedir onun gozune. birgun Camlica etrafinda karsilastigi Mahpeyker adli bir kadina vurulmustur. hayati saf ve temiz bir sekilde yasayan Ali bey, onu vurulmustur ve onu dusunemeden yapamamaktadir. daha sonra cesitli vesilelerle karsilasmis ve ikisi de birbirne ilgi gostermistir. Mahpeyker sehvani bir ilgi gosterirken ali beyin ilgisi saf bir ask duzeyindedir. Lakin, sehvaniyete karsi saf ilginin bir baska boyutu vardi. Mahpeyker iffetine duskun birisi degildi ve bu belkide Ali bey haric hemen hemen herkes tarafindan bilinmekteydi. Mahpeyker bunun ogrenilecegini biliyordur fakat yine de dikkatli davranarak istedigini almak istemektedir. sehvani hareketler ile Ali beyi kendisine baglamistir. Ali bey daha sonra Mahpeykerin iffetsizligini duymustur fakat mahpeyker yine de onu kandirmayi basarmistir. etkileyiciligi kandirmada bas aktordur. bu ask yuzunden negatif konusmaya kiyamadigi annesini de karsisina almistir. hayirli evlat durumlarindan birden annesine karsi annetanimaz bir hale gelmistir. fakat onu uyaran anne hakli cikacaktir ve Ali bey birgun saatlerce evinin onunde bekledigi sevdiceginin eve gelmedigini baska yerlerde konakladigini gorunce mahpeykerin uygun birisi olmadigini anlamistir. halbuki o donemde mahpeyker hafiften belalisi diyebilecegimiz daha once dusup kalktigi kisinin kendisini bir sure yalniz birakmasini ve ali bey ile ilgilenmek isteidigni soylemeye istanbula gitmistir.bu olay sonucunda ali bey eve doner. annesi ise hareme aldiklari Dilasub' u ogluna uygun gormustur. oglu da onu kabul eder cunku Dilasub hem dunya guzeli hem iffetli ve duzgun birisidir. lakin mahpeyker kaybettigi erkekten oc alma ugruna hamam ortaminda Dilasubun vucudunda beni gorerek istanbuldaki belalisinin da yardimiyla Dilasub'un erkeklerle dusup kalktigini turlu hikayelerle Ali beye duyrtur ve Ali bey bunu duydugunda cilgina doner. sonrasinda hem annesini hem de dilasubu uzer. artik tamamen baska bir insan olmustur. hazza ulasan ali bey artik yeni hazlar pesinde kosan onune geldigiyle beraber olan birisine donusmustur. mahpeyker ali beye yeni tuzaklar kurar onu elde etmek icin. en sonunda da Dilasub'u satin alarak emri altina almistir. elde edemeyince dilasub uzerinden intikam almayi dusunen mahpeykerin planini dilasub anlayarak bozar ve onun oldurulecegini idrak ederek uyarir ve bulundugu evden kacmasini saglar. bunu da yanlislikla caniyla odeyecektir. durumu anlayip kacan ali bey polisi alarak olay yerine gelmistir ama dilasub, hani kendisi icin olumu bile goe alan dilasub yanlislikla kendi yerine oldurulmustur. tabii buna sebep olan fahise Mahpeykeri de kendisi oldurmustur. bu surecten once de uzuntuler icerisindeki annesini de kaybetmis olan ali beye hapis yolu da gozukmustur.
hikayede hosuma giden ya da ilginc gelen cumleler:
namik kemal zavalli cocuk hikayesinde gorucu yoluyla evlenmeye karsi cikmis bir yazardir. yani o donemde bile bu tartisma vardir.
dunyada renklerin orta siniri olan yesilden tatli renk mi olur?
camlicaya firdevs cennetinin yere inmis bir parcasi denilse yarasir.
insan her adimini mezardan uzaklasmak icin atar, yine her adimda mezara bir adim daha yaklasir. nitekim her nefesini omrunu uzatmak icin alir, her nefeste hayatindan bir nefeslik zaman azalir.
buyuk ihtimalle olum korkusunun butun insanlari kaplamasi da olumun bir sahsa bir kere gelmesi sebebiyle alismanin mumkun olmamasindandir.
seyir ziyneti olan bir hanimefendi. letafet sahibi efendi
hakimlik taşlanilarak
bir adam bir arabaya takilmis bizim nemize lazim da kavga cikariyoruz? Ahlak hocasi miyiz, yahut zaptiye mufettisi miyiz (1870lerde durumu gormek acisindan)
kiz ise yaratilisindaki seytanlik geregince
dilasub cariye olarak ali beye hizmette bulunmaktadir. ali beyi soyup yatirmakla da yine dilasub gorevlendirildi.
yeni aldigim cariyeyi begendin mi? sizi eglendirir, begenirsen koynuna alcaksin,istedigin gibi terbiye deceksin(cariye alinip satilabilen bir kadin)
esirci zavalliyi arkasina alarak konaktan cikardigi gibi dogruca mahpeyker'in yalisina goturdu.
ali beyin annesi fatma hanimin garip naasini azatlisi olan zenci kadin, geride biraktigi esyalarin yetmis seksen kurusluk bedeliyle kaldirdi.
intibah, dis dunya betimlemeleriyle Turk romaninda bir baslangic sayilir. Elestirmenler de Intibahtan ziyade diger eserlerini ozellikle de Celaleddin Harzemsah adli eseri begenmistir ve Intibahi iyi bir edebi duzey tutturulmus bir eser olarak gormemektedir.
Intibah Ali Bey'in bir ask hikayesini anlatir. kendisi camlica civarlarinda oturan isinde gucunde beyefendi ve haraa bulasmamis adete bir Istanbul beyefendisidir.Camlica firdevs(cennet, cennet bahcesi) cenneti olarak gozukmektedir onun gozune. birgun Camlica etrafinda karsilastigi Mahpeyker adli bir kadina vurulmustur. hayati saf ve temiz bir sekilde yasayan Ali bey, onu vurulmustur ve onu dusunemeden yapamamaktadir. daha sonra cesitli vesilelerle karsilasmis ve ikisi de birbirne ilgi gostermistir. Mahpeyker sehvani bir ilgi gosterirken ali beyin ilgisi saf bir ask duzeyindedir. Lakin, sehvaniyete karsi saf ilginin bir baska boyutu vardi. Mahpeyker iffetine duskun birisi degildi ve bu belkide Ali bey haric hemen hemen herkes tarafindan bilinmekteydi. Mahpeyker bunun ogrenilecegini biliyordur fakat yine de dikkatli davranarak istedigini almak istemektedir. sehvani hareketler ile Ali beyi kendisine baglamistir. Ali bey daha sonra Mahpeykerin iffetsizligini duymustur fakat mahpeyker yine de onu kandirmayi basarmistir. etkileyiciligi kandirmada bas aktordur. bu ask yuzunden negatif konusmaya kiyamadigi annesini de karsisina almistir. hayirli evlat durumlarindan birden annesine karsi annetanimaz bir hale gelmistir. fakat onu uyaran anne hakli cikacaktir ve Ali bey birgun saatlerce evinin onunde bekledigi sevdiceginin eve gelmedigini baska yerlerde konakladigini gorunce mahpeykerin uygun birisi olmadigini anlamistir. halbuki o donemde mahpeyker hafiften belalisi diyebilecegimiz daha once dusup kalktigi kisinin kendisini bir sure yalniz birakmasini ve ali bey ile ilgilenmek isteidigni soylemeye istanbula gitmistir.bu olay sonucunda ali bey eve doner. annesi ise hareme aldiklari Dilasub' u ogluna uygun gormustur. oglu da onu kabul eder cunku Dilasub hem dunya guzeli hem iffetli ve duzgun birisidir. lakin mahpeyker kaybettigi erkekten oc alma ugruna hamam ortaminda Dilasubun vucudunda beni gorerek istanbuldaki belalisinin da yardimiyla Dilasub'un erkeklerle dusup kalktigini turlu hikayelerle Ali beye duyrtur ve Ali bey bunu duydugunda cilgina doner. sonrasinda hem annesini hem de dilasubu uzer. artik tamamen baska bir insan olmustur. hazza ulasan ali bey artik yeni hazlar pesinde kosan onune geldigiyle beraber olan birisine donusmustur. mahpeyker ali beye yeni tuzaklar kurar onu elde etmek icin. en sonunda da Dilasub'u satin alarak emri altina almistir. elde edemeyince dilasub uzerinden intikam almayi dusunen mahpeykerin planini dilasub anlayarak bozar ve onun oldurulecegini idrak ederek uyarir ve bulundugu evden kacmasini saglar. bunu da yanlislikla caniyla odeyecektir. durumu anlayip kacan ali bey polisi alarak olay yerine gelmistir ama dilasub, hani kendisi icin olumu bile goe alan dilasub yanlislikla kendi yerine oldurulmustur. tabii buna sebep olan fahise Mahpeykeri de kendisi oldurmustur. bu surecten once de uzuntuler icerisindeki annesini de kaybetmis olan ali beye hapis yolu da gozukmustur.
hikayede hosuma giden ya da ilginc gelen cumleler:
namik kemal zavalli cocuk hikayesinde gorucu yoluyla evlenmeye karsi cikmis bir yazardir. yani o donemde bile bu tartisma vardir.
dunyada renklerin orta siniri olan yesilden tatli renk mi olur?
camlicaya firdevs cennetinin yere inmis bir parcasi denilse yarasir.
insan her adimini mezardan uzaklasmak icin atar, yine her adimda mezara bir adim daha yaklasir. nitekim her nefesini omrunu uzatmak icin alir, her nefeste hayatindan bir nefeslik zaman azalir.
buyuk ihtimalle olum korkusunun butun insanlari kaplamasi da olumun bir sahsa bir kere gelmesi sebebiyle alismanin mumkun olmamasindandir.
seyir ziyneti olan bir hanimefendi. letafet sahibi efendi
hakimlik taşlanilarak
bir adam bir arabaya takilmis bizim nemize lazim da kavga cikariyoruz? Ahlak hocasi miyiz, yahut zaptiye mufettisi miyiz (1870lerde durumu gormek acisindan)
kiz ise yaratilisindaki seytanlik geregince
dilasub cariye olarak ali beye hizmette bulunmaktadir. ali beyi soyup yatirmakla da yine dilasub gorevlendirildi.
yeni aldigim cariyeyi begendin mi? sizi eglendirir, begenirsen koynuna alcaksin,istedigin gibi terbiye deceksin(cariye alinip satilabilen bir kadin)
esirci zavalliyi arkasina alarak konaktan cikardigi gibi dogruca mahpeyker'in yalisina goturdu.
ali beyin annesi fatma hanimin garip naasini azatlisi olan zenci kadin, geride biraktigi esyalarin yetmis seksen kurusluk bedeliyle kaldirdi.
Tuesday, January 8, 2013
rezerv opsiyonu mekanizmasi ROM nedir?
sermaye hareketlerindeki asiri oynakliga karsi onlem almak adina TCMB'nin gelistirdigi bir enstrumandir. son donemde sermaye hareketliligindeki artis ya da oynaklik nedeniyle merkez bankasi yeni enstrumanlar kullanmayi kendine hedef edinmistir. burdaki amac ekonomik soklara karsi ekonominin direncini artirmaktir.
politika su sekilde uygulanmakta:
bilindgini varsaydigimiz uzere TCMB acik piyasa islemleriyle piyasalara mudahale etmek istediginde kullandigi araclardan bir tanesi rezerv oranlari idi. bu sistemde TL rezerv zorunlulugu varken ROM ile TL zorunluluklarinin belirli bir yuzdesini doviz ya da altin olarak tutabilme imkani olusacaktir. Bu imkânın hangi ölçüde kullanılabileceğini ise rezerv opsiyonu oranı ile belirlenmektedir. Birim TL zorunlu karşılık başına tesis edilebilecek doviz (ya da yabanci para) veya altın karşılığını belirleyen katsayılar ise rezerv opsiyonu katsayısı (ROK) olarak ifade ediliyor.
ornegin rezerv opsiyon oraninin %60 oldugu bir durumda her 1 TL rezerv zorunlulugunun 0.6TL si yabanci para cinsinden tutulabilecektir.burda ROK katsayisini 1 olarak aliyoruz. dolayisiyla 0.6 TL ye karsilik gelen bir doviz miktari rezervde durur. ROK katsayisi 1.5 oldugu durumda 1.2 TL ye karsilik gelecek kadar, katsayinin 2 oldugu durumda ise 2TL ye karsilik gelecek kadar doviz cinsinden rezerv tutabilecektir bankalar.
bu katsayi rezerv oranina gore degisebilir. uc cesit ygulamadan bahsediyor TCMB:
sabit, artan ve kademeli. suan ucuncusu uygulaniyor, rezerv opsiyon orani artikca farkli kademelerde farkli katsayi uygulaniyor. grafik olarak basamak seklinde. mevcut durumda her bir %5 lik dilim artisinda katsayi da artmaktadir.
peki banka bu oranlarin ne kadarini kullanmalidir? cunku her zaman tl kullanmak ya da her zaman doviz kullanmak en avantajlisi degildir. dolayisiyla hepsini doviz kullanmanin bir anlami yoktur. optimal nokta, esik degerini baglidir. yani maliyetlere. eger TLyi %10 dan, doviz cinsinden ise %4 ten ise esik degeri 10/4=2.5 olmaktadir. esik degeri 2.5 olana kadar bankalar doviz cinsinden rezerv bulundurmasi optimal olabilecektir. aslinda burda payda kisminda doviz oraninin etkisi de vardir fakat ifade edilis olarak payda, dovizdeki degisimin etkisini de goz onune alarak doviz cinsinden borclanmanin tl cinsinden degerini ifade etmektedir.
sermaye girisinin yuksek oldugu donemlerde esik ROK artmaktadir dolayisiyla rezervin daha yuksek bir kismini dovizolarak tutabilme optimalitesi olusacaktir. dolayisiyla fazla doviz girisi oldugunda rezerv olarak merkez bankasinda tutulacak doviz yani iyasadan bir kismi cekilmis olacaktir. tl degerlenme baskisi onlenecektir.
olusan TL fazlaligi ise sterilizasyon ile emilecektir. TCMB;nin ifadesine gore burada ortaya cikacak TL fazlaligi tcmb doviz satin aldigi durumda olusacak TLden de dusuk olacaktir.
caner gerek
Saturday, December 15, 2012
temel iktisatcilar 14 - carl menger
Carl Menger Avusturya iktisat okulunun kurucusu veyahut babasi olarak kabul edilen gecen yuzyilin en onemli iktisatcilarindan biridir.
Menger 1840 yilinda o zamanlar Avusturyaya sinmdi ise polonyaya bagli olan Galicia'da dunyaya geldi.babasinin hukucu olmasina binaen kendisi de o yoldan ilerleyip hukuk ve siyaset bilimi okumustur once Viyana Universitesinde daha sonra ise Prag universitesinde okumustur, 1867 yilinda da Kracow Universitesinde hukuk doktorasi yapmistir.
mezuniyetinin ardindan onemli bir Viyana gazetesinde finansal muhabirlik yapmis daha sonra da avusturya basbakanligi basin ofisinde calismistir.bu surecte ekonomi prensipleri (Principles of economics) uzerine calismistir. bu calismasi sayesinde sohreti artmis ve Viyana Universitesi hukuk fakultesinde akademisyenlige baslamistir. 3 yil sonrasinda ordinaryus profesorluk pozisyonuna atanmis fakat daha sonra bu gorevden istifa edip Avrupa yollarina dusmustur. 1879 yilinda viyana universitesinin teklifini kabul edip tum zamanini iktisat gretme ve yazmaya ayirmaya baslamistir.
manger iktisada iki temel katkida bulunmustur: birisi deger teorisi uzerine digeri ise iktisat metodolojisi uzerinedir. kendisi degerin marjinal faydasi teorisi ve azalan marjinal fayda teorisi uzerine ilk calisma yapan kesfedenler arasindadir. avrupa kitasindaki ozellikle ingilteredeki soyut ve teorik iktisat calismalarindan ayri olarak daha insana dokunan reel dunya uzerine calismalar yapmak istemistir. mevcut calismalardan ve gittigi yonden hosnutsuzdur. onun cikis noktasi mallar ve mallarin bir deger ifade etmesidir cunku onlar insanlarin ihtiyaclarini karsilamaktadir.
klasik ingiliz iktisatcilardan ayri olarak mengel degerin, nesnel faktorlerden ziyade oznel faktorlerce belirlendigini dusunmektedir. deger dedigimiz sey nesnel bir sekilde urunun kendisinde bulunmaz.onun yerine insanlarin verdigi deger yargilar ile belirlenir.ornegin altin ya da mucevher insanlarin verdigi degerlerle gorece daha degerliymis gibi gozukmektedir. bu deger kendinden degil insanin verdigi yargidandir.insanlar bu urunleri arzular elde etmek ister ve onlari kullanisli ya da degerli bulur.boylece deger insanin tatmininden memnuniyetinden gelir. insan ihtiyaclari o mal icin talep olusturur; bu ayrica ozel mulkiyet, para gibi kurumlarin olusmasinda surukleyici guctur.
insan ihtiyaclari mevcut mal miktarindan fazla oldugundan, insanoglu ihtiyaclarini karsilamak adina mevcut alternatifler arasindan rasyonel tercihler yapmak durumundadir.dolayisiyla urunler uzerinden onel tercihler yapma durumu vardir.
ayrica menger'e gore bir maldan daha fazla ve daha fazla aldikca sonradan aldiklarindan aldigi haz azalacaktir.yani insanlar azalan marjinal fayda (diminishing marginal return) olayini tecrube etmektedirler. ornegin ayranin ictiginiz ilk yudumundan aldiginiz haz ile 2. yudumdan aldiginiz ve devaminda son yudumdan aldiginiz haz arasinda fark vardir en fazla haz ilk yudumdadir. bu durumda sinirli butceyle insanlar en basta en cok haz aldiklari urunu daha sonra da gorece daha az haz aldiklari urunu satin alirlar. tabii butce kisiti goz onunde bulunduraraktan.
ona gore malin degerini etkileyen faktor ne emek miktari ne uretimi etkileyen diger mallar ne de tekrar uretimini saglayacak miktardir, bilincinde oldugumuz hazdir asil etkileyici faktor.deger dedigimiz sey insandan geldigi icin once insandan baslamamiz gerekir yaniinsani calismaktan. buna metodolojik bireyselcilik adini vermektedir (methodological individualism).
uretim faktorlerinin de degeri vardir cunku onlar dolayli yonden insan ihtiyaclarini karsilamada gereklidir.arzu edilen mallarin uretimi icin gereklidirler. her bir uretim faktorunun urune kattigi deger marjinal verimliligine (marginal productivity) baglidir. dolayisiyla uretim faktorune odedigin deger onun meydana getirdigi degere baglidir.
tarih okuluyla girdigi metodolojik tartisma da meshurdur. tarih okuluna gore iktisat knunlari uzun zamanlarca birikmis tarihi gerceklerde bulunur.iktisadi anlamak icin tarihsel verilere bakip onlarin duznelnip cikarimlar yapilmasiyla anlasilabilir.iktisadin birey ve marketin varsayilan karakterlerine gore anlasilabilecegini reddeder. onlar goreceliligi kabul ederler ekonomik iliskileri ve politikalari goz onunde bulunduraraktan.tarih okuluna gore, dunya farkli zamanlarda farkli yerlerde farkli sekilde calismaktadir.
mengere'e gore uygun bilimsel metodoloji iktisadi olgularin gerekli karakteristigine gore arastirma yapilmasidir ya da ekonomik degiskenlerin birbirleri olan iliskilerine baglidir.trihi ya da ampirik iktisat bunu yapamaz ornegin fiyatlar dusunce talep artacaktir ama bazen ileride fiyatlarin daha da dusecegi beklentisi ile talepte artis olmaz.sonuc olarak tarihsel bakis tanimlayici sonuclara ulasamaz.
aslinda biraz karmasik gozukse de tartismanin temeli entelektuel seviyede birey davranislari bilim ile aciklanabilirligi uzerinedir. menger iktisadi sebepler ve genel teoriler bulmaya yonelik sekilde bilimsel calismayi dogru buluyordu.
\reference
fifty major economists, steve pressman (1999)
iktisadi dusunce - john stuart mill
http://crunchtime80.blogspot.co.uk/2012/11/temel-iktisatcilar-10-john-stuart-mill.html
Menger 1840 yilinda o zamanlar Avusturyaya sinmdi ise polonyaya bagli olan Galicia'da dunyaya geldi.babasinin hukucu olmasina binaen kendisi de o yoldan ilerleyip hukuk ve siyaset bilimi okumustur once Viyana Universitesinde daha sonra ise Prag universitesinde okumustur, 1867 yilinda da Kracow Universitesinde hukuk doktorasi yapmistir.
mezuniyetinin ardindan onemli bir Viyana gazetesinde finansal muhabirlik yapmis daha sonra da avusturya basbakanligi basin ofisinde calismistir.bu surecte ekonomi prensipleri (Principles of economics) uzerine calismistir. bu calismasi sayesinde sohreti artmis ve Viyana Universitesi hukuk fakultesinde akademisyenlige baslamistir. 3 yil sonrasinda ordinaryus profesorluk pozisyonuna atanmis fakat daha sonra bu gorevden istifa edip Avrupa yollarina dusmustur. 1879 yilinda viyana universitesinin teklifini kabul edip tum zamanini iktisat gretme ve yazmaya ayirmaya baslamistir.
manger iktisada iki temel katkida bulunmustur: birisi deger teorisi uzerine digeri ise iktisat metodolojisi uzerinedir. kendisi degerin marjinal faydasi teorisi ve azalan marjinal fayda teorisi uzerine ilk calisma yapan kesfedenler arasindadir. avrupa kitasindaki ozellikle ingilteredeki soyut ve teorik iktisat calismalarindan ayri olarak daha insana dokunan reel dunya uzerine calismalar yapmak istemistir. mevcut calismalardan ve gittigi yonden hosnutsuzdur. onun cikis noktasi mallar ve mallarin bir deger ifade etmesidir cunku onlar insanlarin ihtiyaclarini karsilamaktadir.
klasik ingiliz iktisatcilardan ayri olarak mengel degerin, nesnel faktorlerden ziyade oznel faktorlerce belirlendigini dusunmektedir. deger dedigimiz sey nesnel bir sekilde urunun kendisinde bulunmaz.onun yerine insanlarin verdigi deger yargilar ile belirlenir.ornegin altin ya da mucevher insanlarin verdigi degerlerle gorece daha degerliymis gibi gozukmektedir. bu deger kendinden degil insanin verdigi yargidandir.insanlar bu urunleri arzular elde etmek ister ve onlari kullanisli ya da degerli bulur.boylece deger insanin tatmininden memnuniyetinden gelir. insan ihtiyaclari o mal icin talep olusturur; bu ayrica ozel mulkiyet, para gibi kurumlarin olusmasinda surukleyici guctur.
insan ihtiyaclari mevcut mal miktarindan fazla oldugundan, insanoglu ihtiyaclarini karsilamak adina mevcut alternatifler arasindan rasyonel tercihler yapmak durumundadir.dolayisiyla urunler uzerinden onel tercihler yapma durumu vardir.
ayrica menger'e gore bir maldan daha fazla ve daha fazla aldikca sonradan aldiklarindan aldigi haz azalacaktir.yani insanlar azalan marjinal fayda (diminishing marginal return) olayini tecrube etmektedirler. ornegin ayranin ictiginiz ilk yudumundan aldiginiz haz ile 2. yudumdan aldiginiz ve devaminda son yudumdan aldiginiz haz arasinda fark vardir en fazla haz ilk yudumdadir. bu durumda sinirli butceyle insanlar en basta en cok haz aldiklari urunu daha sonra da gorece daha az haz aldiklari urunu satin alirlar. tabii butce kisiti goz onunde bulunduraraktan.
ona gore malin degerini etkileyen faktor ne emek miktari ne uretimi etkileyen diger mallar ne de tekrar uretimini saglayacak miktardir, bilincinde oldugumuz hazdir asil etkileyici faktor.deger dedigimiz sey insandan geldigi icin once insandan baslamamiz gerekir yaniinsani calismaktan. buna metodolojik bireyselcilik adini vermektedir (methodological individualism).
uretim faktorlerinin de degeri vardir cunku onlar dolayli yonden insan ihtiyaclarini karsilamada gereklidir.arzu edilen mallarin uretimi icin gereklidirler. her bir uretim faktorunun urune kattigi deger marjinal verimliligine (marginal productivity) baglidir. dolayisiyla uretim faktorune odedigin deger onun meydana getirdigi degere baglidir.
tarih okuluyla girdigi metodolojik tartisma da meshurdur. tarih okuluna gore iktisat knunlari uzun zamanlarca birikmis tarihi gerceklerde bulunur.iktisadi anlamak icin tarihsel verilere bakip onlarin duznelnip cikarimlar yapilmasiyla anlasilabilir.iktisadin birey ve marketin varsayilan karakterlerine gore anlasilabilecegini reddeder. onlar goreceliligi kabul ederler ekonomik iliskileri ve politikalari goz onunde bulunduraraktan.tarih okuluna gore, dunya farkli zamanlarda farkli yerlerde farkli sekilde calismaktadir.
mengere'e gore uygun bilimsel metodoloji iktisadi olgularin gerekli karakteristigine gore arastirma yapilmasidir ya da ekonomik degiskenlerin birbirleri olan iliskilerine baglidir.trihi ya da ampirik iktisat bunu yapamaz ornegin fiyatlar dusunce talep artacaktir ama bazen ileride fiyatlarin daha da dusecegi beklentisi ile talepte artis olmaz.sonuc olarak tarihsel bakis tanimlayici sonuclara ulasamaz.
aslinda biraz karmasik gozukse de tartismanin temeli entelektuel seviyede birey davranislari bilim ile aciklanabilirligi uzerinedir. menger iktisadi sebepler ve genel teoriler bulmaya yonelik sekilde bilimsel calismayi dogru buluyordu.
\reference
fifty major economists, steve pressman (1999)
iktisadi dusunce - john stuart mill
http://crunchtime80.blogspot.co.uk/2012/11/temel-iktisatcilar-10-john-stuart-mill.html
Subscribe to:
Posts (Atom)