Ham petrolun yapisi nasildir?
ham petrol karisim halindedir. ham petrol icerisinde benzin, motorin, fuel oil ve LPG karisimi seklinde dusunmekte fayda var. bu karisimin rafineri ile ayrismasi gerekir. mesela ABD rafinelerinde karisimdan %42 benzin elde edilir. turkiye rafinelerinde ise %10 elde edilir. donusturme anladigim kadari ile rafinerinin teknik imkanlarina gore belirleniyor. yani ham petrolun dogal yapisi degil rafinerinin kapisitesine gore ayristirabilme ile alakalidir. fuel-oil i elde etmek en kolayi iken en zoru ve kalitelisi benzini elde etmektir. Bizdeki en kaliteli rafineri izmitteki rafineri iken Batmandaki rafineri en kalitesizidir teknik olarak.
peki benzin-motorin ikilisi dusunulduugunde hangisinden ne kadar uretiliyor?
Turkiyedeki talep goz onunde bulunduruldugunda, motorin talebi, benzin talebinin 7 kati olmasina ragmen teknik imkanlar 7 ye karsilik 1 oraninda uretime izin vermiyor. hatta 2 ye 1 oranindan daha dusuk bir oranda uretim yapilabiliyor.100 varilden en fazla 26 varili motorine cevrilebiliyor. geriye kalan 74 varil ise yan urun olarak degerlendirilmektedir.
Peki bu dengesizligin cozumu nedir?
cozum ulkelerin ihtiyaclarinda gizli. her ulkenin kendi ozgu kosullarinda benzin ya da mazot talebi ve oranlari degisebilmektedir. kuzey amerikada esas talep benzine iken motorin yan urun olarak degerlendirilmektedir. Avrupa'da ise durum tam tersidir. asil talep motorinedir.bu durumda karsilikli ticaret ile her iki tarafta kendi ihtiyaci olani kullanmaktadir ve olasi israf da onlenmis olur. mesela daha onceleri gazyagi elde etmek icin kullanilan ham petrolden uretilen benzin israf edilmistir.
ham petrolun fiyatlandirmasi nasil oluyor, neye gore belirleniyor?
ham petrolun fiyatlandirilmasinda uluslararasi arz talep dengesini vesaire bir kenara koyarsak, yogunlugu ve kukurt oranina gore degismektedir fiyati, ya da ederi diyelim. API "gravite"sine gore agir ya da hafif petrol olarak adlandirilir. makbul olani hafif olanidir cunku icerisinde katma degeri daha yuksek beyaz urunler vardir, kukurt oranina gore ise tatli ve aci petrol olarak degerlendiriliyor, adlandiriliyor. kukurt orani ise maliyet acisindan onemlidir. kukurt orani ne kadar dusukse isleme maliyeti o kadar dusuyor.
Tabii bunun kalitesi disinda piyasalara uzakligi da fiyatin degismesine etki eden diger faktordur. yani lojistik maliyetler de fiyatlari etkiler.
Referans fiyatlar nelerdir?
bahsettigimiz piyasa avrupa piyasasi ise Brent, amerikan piyasasi icin ise WTI kullanilir. Genel fiyatlar iste bu 2 piyasada belirlenirken genel olarak, petrolun kalitesine gore yani kukurt oranina gore vesaire farkli fiyatlanmalar olabilir.
Turkiye'de fiyatlar nasil belirleniyor?
5015 sayili petrol piyasasi kanununa gore 2005 yilindan itibaren Turkiye fiyatini en yakin eriselebilir dunya serbest piyasa olusumu dikkate alinarak serbest piyasa fiyati olusturulmaktadir. bu fiyata etki eden unsurlar ham petrol fiyati, benzin ya da motorinin kendi arz-talep kosullari ile birlikte navlun bedeli, doviz kuru, gumruk vergisi, OTV ve KDV de fiyati etkilemektedir. bu noktada rafinerinin kendi kazanci vardir. OTV mesela rafineri satis fiyatina etki eder. burada OTV, EPDK payi, servis ucreti ve bunlar uzerinden KDV vardir. depolama dagitim gibi isleri yapan sirketin payiyla birlikte depo satis fiyati olusur. o kendi maliyetleri ile birlikte kar marjini koyar uste KDV eklenir de depoloma fiyati olusur. bunun uzerine bayinin maliyetleri ve kar marji konularak bayi pompa fiyati tavsiye noteliginde belirlenir. bayi rafineriye uzaklastikca maliyeti artar ve kendi rekabet kosullarinca da fiyat belirler.
burada ele alinmasi gereken noktalardan birisi uluslar arasi etkenler. turkiyedeki bu olagan ustu fiyat artislarinin bircogunda uluslar arasi fiyattaki degisimin etkisi vardir. cunku 2000li yillarda petrol varil fiyatlari cok artmis bulunmaktadir. petrol varil fiyati arttigi icin benzin fiyatlari artarken doviz kuru da ayrica artmistir. ornegin varil fiyati 45 dolar olsun benzinin. 2005 yilinda dolar 1.4 TL oldugunu varsayalim. dolayisiyla varil fiyati 45x1.4=63 TL dir. 2012 yilinda 112 dolar oldugunu varil fiyatinin varsayarsak ve de dolar 1.8 TL oldugunu dusunursek 112x1.8=201.6 TL olur bir varilin fiyati. bu ornekte goruldugu uzere hem varilin fiyati 45 dolardan 112 dolara cikmistir, hem de 112 dolar TLye cevrilirken artik 1.4 yerine 1.8 ile carpilmaktadir. yani devlet OTV ya da KDV de hicbir zam yapmasa bile uluslar arasi arz talep iliskisi ve dolar/tl kuru fiyati yuksek noktalara cekecektir. muhtemelen yine 4 TL uzerinde olacaktir.
Vergilerin hic mi sucu yok?
bilakis bu kadar yuksek olmasinda vergilerin cok buyuk etkisi vardir. vergiler 90liyillardan belkide daha oncesinden itibaren hep yuksekti. verginin yuksek olmasi artan fiyatlarin daha da yukari cekilmesini tetiklemekte. ama bu vergi olayi AKP hukumetinin iktidara gelmesiyle artan bir vergi olayi degildir. problem cok daha onceden baslamistir. hulumetler butce aciklarini kapatmak ugruna her zaman en kolay is olan akaryakit vergilerini artirmayi secmistir. AKP ise geldigi donemden itibaren buradan iyi para geliyor diyip dusurmeyi hic dusunmemistir. dolayisiyla bu vergileri yuksek hala AKP getirmemistir ama dusurmemistir de.
Vergi icerisinde en yuksek pay OTV ye aittir, bu sabittir litre basi alinir.mesela habire hukumet benzine zam yapiyor denirken aslinda o zamlarin bircogunu yanlis anlamaktayiz. zira hukumetin kendisinin yaptigi otv zamlarindan en sonuncusu eylul ayinda iken ondan bir onceki 2009 araliktir. ama bu kadar fiyatlar yuksek giderken hem petrol fiyatlari varil basi artarken hem kur yukari dogru giderken bir de ustune hukumetin OTV zammi yapmasi asil problem olandir.yani 3 u birden vurmustur ama asil etki sahibi kur ve brent petrol fiyatlaridir.
rafinerinin hic mi sucu yok?
onlarda da suc var. onlar da kendilerine gelen uluslar arasi fiyati yansitma bicimleri nedeniyle suclular. biz fiyatlari alirken bize en yakin piyasadan almak durumunda oldugumuzu soylemistik. 2005 yilindan beri bu boyle.o nedenle genova piyasasindaki fiyat degisimini esas aliyor turkiye. fiyat degisimlerini rafineri 5 gun icerisinde kendi fiyatlarina yansitmak zorunda. burada su uyanikligi yapiyorlar. bu 5 gune kendi lehlerine ceviriyorlar. eger fiyat dusmusse, yani benzin fiyatlari dusecekse, 5. gunu bekleyip 5. gun fiyata yansitiyorlar. yok eger zam varsa benzine, hemen ilk gunden fiyata yansitiyorlar, yani fiyat dususlerini geciktirirken, genovada fiyatlar yukseldiginde geciktirmeksizin fiyata yansitiyorlar.
Genovada brent petrol fiyatina mi bakiliyor?
kaynak siteyi henuz bulamamakla birlikte Brent petrol fiyatina degil CIF fiyatina bakiliyor. CIF fiyati hem brent petrol fiyatini hem de doviz kuru fiyatini iceriyor.
turkiye bayi satis fiyatlarini nerden gorebiliriz?
https://ppbp.epdk.org.tr/Rapor/Akaryakit/Paylasim/RaporSekizFirma.aspx
referans
http://web.enerjiuzmanlari.org/Portals/0/Dosyalar/Bulten/sayi18/Enerji-Piyasas%C4%B1-B%C3%BClteni-Aral%C4%B1k-2011.pdf
agrili melek karaaslana yapilan zulum
http://crunchtime80.blogspot.co.uk/2012/08/agrili-melek-karaaslan.html
turkiyede hali saha kulturu:
http://crunchtime80.blogspot.co.uk/2012/06/hali-saha-kulturu.html
Friday, October 19, 2012
Monday, October 15, 2012
michels ve oligarsi
bugunlerde sosylojiye asiri derecede sarmis durumdayim. bunda theories in management dersini almakta olmamin da etkisi buyuk. leicester universitesindeki sosyoloji hocam catherine casey'in tavsiyesiyle internette arastirdigim michels in oligarsi calismasi da ilginc gelen okumalar arasinda. kendi yazdigi dilden ziyade en yalin halini wikipedia yazmis. kisaca michels ne demek istemis oligarsi calismasinda turkcelestirelim:
--- "who says organization, says oligarchy" demis michels.yani organizasyon demek aslinda oligarsi demektir diyor. asagida biraz daha detaylarina inecegiz ama organizasyonlarin oldugu yerde oligarsiye gidisten kacis yoktur diyor en ozet haliyle michels.
--- demokrasi elit kuralini eleyememektedir. temsili demokrasi, elitlerin kendilerini mesrulastirmak adina kullandiklari bir cephedir michels'e gore.temsili demokrasiye de deginmek lazim aslinda michelsin oligarsisinden ayri olarak. nedir temsili demokrasi? temsili demokrasi secilmis kisilerce toplumsal kararlarin alindigi demokrasi sekli. yani kararlarin tek tek bireylere sorularak degil bireyleirn sectikleri kisilerce alindigi demokrasi seklidir. eskiden roma ve atina imparatorluklarinda direkt demokrasi seklinde, bilmiyorum turkceye belkide dogrudan demokrasi seklinde cevriliyor, demokrasi gorulurdu. herkes karar mercine dogrudan katilirdi, eger koleleri ve duruma gore kadinlari saymazsak. tabiiki bu durumu surdurmek artan nufus ve yetersiz teknoloji ile imkansizdi. sonucta kitlelerin direkt olarak secilmislerce temsili gerekirdi. iste secim yoluyla parlamentomuzda bulunan degerli degersiz akp, chp ya da mhhp,bdp vekilleri temsili demokrasinin barindirdigi partiler ve milletvekilleridir.
--- michels problemin kaynagini "organizasyon"el yapilanmalarda bulmaktadir. organizasyonun dogasinda vardir bu.organizasyonlar komplekslestigi surece biz daha ve daha az demokrasiye dogru yonelecegizdir. neden? cunku burokrasiye ihtiyac duyulacaktir ve burokrasi birilerinin gucunun artmasi demektir. burokrasi gucu artirmakta guc ise insani cokuse goturmektedir.
--- bir yukaridaki ifadeyi acmak gerekir. herhangi bir organizasyon verimliligi artirmak ve buyumek adina burokrasiye ihtiyac duymaktadir. alinmasi gereken bircok gunluk kararin takdir ederiz ki organize olamamis kisiler tarafindan alinmasi pek mumkun degildir. o yuzdendir ki burokratik yapilanmaya ihtiyac vardir. dolayisiyla etkin olabilmek icin merkezilesme olmak zorundadir ve guc merkezilesme ile birkac kisinin elinde toplanmaktadir (ve sonunda oligarsi kavrami girdi olaya). bu birkac iyi adam (!), ki burada oligarsiyi temsil eder, gucunu pekistirmek adina elindeki tum araclari kullanacaktir. boylesi bir eglilimden kacinmalari pek mumkun degildir.
organizasyonlar icin delegasyona ihtiyac duyulur katilimci demokrasi ile karar vermeye calismanin mumkunatsizligi yuzunden. tabiiki bu bize teknolojik ya da teknik imkansizliklarin dikte ettigi birseydir. delagasyon bizi ozellesmeye(specialization) goturur liderlik vasfi altinda- bilgi, tecrubehunerler ve yetenekler gerekecektir ozellik olarak delegasyonda
--- iste burokratiklesme ve delegasyon 2 surukleyen surectir sonucta. dizayn ile burokratiklesme liderin gucunu merkezilestirmektedir. guc merkezde liderde toplanmakta yani merkezilestirme burada ve hemen hemen heryerde negatif anlamda kullanilmaktadir. lider bu gucu daha da merkezilestirmek adina kendi gorusunde olanlari destekler, promote eder, gerektiginde aksi fikirleri sansurler, bu egilimdedir ve bunun kacinilmaz sonucu olarak oligarsiye egilim gorulecektir.
dolayisiyla michels diyor ki, demis ki, organizasyonlarin her turlu formu, ne kadar demokratik bir noktadan baslanirsa baslansin, eninde sonunda gidecegi yer oligarsik egilimdir. dolayisiyla dogru demokrasiye ulasim imkansizdir. ozellikle de genis gruolarda ve komlex organizasyonlarda.
ozet olarak boyle der michels. tabii michels ya da weber gibilerin yazdiklarini okudugumuzda ee ne var bunda turunden seyler aklimiza gelebilse de bu insanlar bu fikirlerin ilk cikis alanidir.
--- "who says organization, says oligarchy" demis michels.yani organizasyon demek aslinda oligarsi demektir diyor. asagida biraz daha detaylarina inecegiz ama organizasyonlarin oldugu yerde oligarsiye gidisten kacis yoktur diyor en ozet haliyle michels.
--- demokrasi elit kuralini eleyememektedir. temsili demokrasi, elitlerin kendilerini mesrulastirmak adina kullandiklari bir cephedir michels'e gore.temsili demokrasiye de deginmek lazim aslinda michelsin oligarsisinden ayri olarak. nedir temsili demokrasi? temsili demokrasi secilmis kisilerce toplumsal kararlarin alindigi demokrasi sekli. yani kararlarin tek tek bireylere sorularak degil bireyleirn sectikleri kisilerce alindigi demokrasi seklidir. eskiden roma ve atina imparatorluklarinda direkt demokrasi seklinde, bilmiyorum turkceye belkide dogrudan demokrasi seklinde cevriliyor, demokrasi gorulurdu. herkes karar mercine dogrudan katilirdi, eger koleleri ve duruma gore kadinlari saymazsak. tabiiki bu durumu surdurmek artan nufus ve yetersiz teknoloji ile imkansizdi. sonucta kitlelerin direkt olarak secilmislerce temsili gerekirdi. iste secim yoluyla parlamentomuzda bulunan degerli degersiz akp, chp ya da mhhp,bdp vekilleri temsili demokrasinin barindirdigi partiler ve milletvekilleridir.
--- michels problemin kaynagini "organizasyon"el yapilanmalarda bulmaktadir. organizasyonun dogasinda vardir bu.organizasyonlar komplekslestigi surece biz daha ve daha az demokrasiye dogru yonelecegizdir. neden? cunku burokrasiye ihtiyac duyulacaktir ve burokrasi birilerinin gucunun artmasi demektir. burokrasi gucu artirmakta guc ise insani cokuse goturmektedir.
--- bir yukaridaki ifadeyi acmak gerekir. herhangi bir organizasyon verimliligi artirmak ve buyumek adina burokrasiye ihtiyac duymaktadir. alinmasi gereken bircok gunluk kararin takdir ederiz ki organize olamamis kisiler tarafindan alinmasi pek mumkun degildir. o yuzdendir ki burokratik yapilanmaya ihtiyac vardir. dolayisiyla etkin olabilmek icin merkezilesme olmak zorundadir ve guc merkezilesme ile birkac kisinin elinde toplanmaktadir (ve sonunda oligarsi kavrami girdi olaya). bu birkac iyi adam (!), ki burada oligarsiyi temsil eder, gucunu pekistirmek adina elindeki tum araclari kullanacaktir. boylesi bir eglilimden kacinmalari pek mumkun degildir.
organizasyonlar icin delegasyona ihtiyac duyulur katilimci demokrasi ile karar vermeye calismanin mumkunatsizligi yuzunden. tabiiki bu bize teknolojik ya da teknik imkansizliklarin dikte ettigi birseydir. delagasyon bizi ozellesmeye(specialization) goturur liderlik vasfi altinda- bilgi, tecrubehunerler ve yetenekler gerekecektir ozellik olarak delegasyonda
--- iste burokratiklesme ve delegasyon 2 surukleyen surectir sonucta. dizayn ile burokratiklesme liderin gucunu merkezilestirmektedir. guc merkezde liderde toplanmakta yani merkezilestirme burada ve hemen hemen heryerde negatif anlamda kullanilmaktadir. lider bu gucu daha da merkezilestirmek adina kendi gorusunde olanlari destekler, promote eder, gerektiginde aksi fikirleri sansurler, bu egilimdedir ve bunun kacinilmaz sonucu olarak oligarsiye egilim gorulecektir.
dolayisiyla michels diyor ki, demis ki, organizasyonlarin her turlu formu, ne kadar demokratik bir noktadan baslanirsa baslansin, eninde sonunda gidecegi yer oligarsik egilimdir. dolayisiyla dogru demokrasiye ulasim imkansizdir. ozellikle de genis gruolarda ve komlex organizasyonlarda.
ozet olarak boyle der michels. tabii michels ya da weber gibilerin yazdiklarini okudugumuzda ee ne var bunda turunden seyler aklimiza gelebilse de bu insanlar bu fikirlerin ilk cikis alanidir.
Sunday, October 14, 2012
max weber ve burokrasi
max weber burokrasi adli calismasini karl marx'in sinif catismasi tezine karsilik ortaya koymustur. zaten taninmasi gereken sosyalist dusuncenin babasi karl marx ise diger bir taninmasi gereken sahis max weber'dir teorisyen olarak. ama ben hegeli anlamadan marx'i anlamayi mantiksiz bulanlardanim. cunku bircok konuda ilham kaynagi hegel olmustur. tabii marxi okuduysan weber'i (bizim ingilizler vibır diye okur kendisini) de okumalisin en buyuk iki teorisyenden ikincisi olarak kabul edildiginden. peki burokrasi adli eserinde ne demis weber inceleyelim:
--- weber burokratik orgutlenmeyi saf ya da ideal bicimiyle ilk olarak ortaya koymaya calisan kisidir. marx'in sinif catismasina karsi hiyerarsiyi ortaya atmistir.
--- ona gore burokratik orgutler hiyerarsik bir orgutlenme yapisina sahiptirler. alt-ust iliskisi iyi belirlenmistir keskindir. alt seviye calisanlar ust seviye tarafindan denetlenmektedirler ama tersi sozkonusu degildiri\.yetkilerin ozel ya da kamusal olmasi yani devlet ya da ozel sektor olmasi burokrasinin ozelligini degistirmez.
--- daire (kamuda) ya da buro (ozel sektorde) yonetimi belirli bir uzmanlik gerektirir.buradaki uzmanlik gucun elde toplanmasi acisindan onemli. buraya dikkat etmemiz gerekir.
--- burokrasi yazili belgelere dayanir. kamu hizmetinin orgutlenisi, resmi daireyi ozel konuttan ayirir ve resmi faaliyet ozel yasamdan ayridir.
--- isyeri yonetimi ogrenilebilir genel kurallara baglidir bu kurallari ogrenmek belli bir teknik ogrenim sonucunda gerceklesir. iste bu teknik egitim ileride ya da asagida diyelim burokratlarin gucu kullanmasinda onemlidir.
burokrasinin onkosullari nelerdir:
a) memur yaptigi hizmetlerin karsiliginda parasinin karsiligini almak durumundadir, bu burokrasinin onkosuludur. kisaca ter bu ter durumu vardir: http://www.youtube.com/watch?v=PcSQ7UjiuRI
b) aylik maas alma guvencesi ve randomly olmayan bir kariyer firsatinin bulunmasi
c) vergi siteminin surekliligi, akilciligi, verimliligi ve guvenirliligi onemlidir
d) haberlesme ve iletisim olanaklarinin gelismesi. boylece verimliligin artmasi
e) modern management yontemlerinin gelistirilmesi
--- burda ilk onkosul ile memurluk bir meslek haline gelmistir ve memur sosyal bir itibara sahiptir ve konumu korunur. kritik noktalardan bir tanesi ise memurun atanmaktan ziyade secilmesi durumudur. secilen kisi tipik burokrat ozelligi gostermez. boyle bir durumda hiyerarsi darbe alir. cunku secimle gelen kisi gucunu yukaridan degil asagidan alir, borcu asagiyadir. bu guzel birsey midir peki? weber bu noktada su elestiriyi getiriyor: iyi guzel de liyakat ne olacak? secimle gelen kisi uzman olmadigi halde burokraside yer alabilir. fakat onu secenler uzmanliktan ziyade partilinin parti sefine olan hizmetine bakarlar bu da burokrasi acisindan iyibirsey degildir.
bununla birlikte secmenin entelektuel acidan kendini gelistirmis oldugu, seckin bir secim bolgesinde liyakata uygun secilmeyen burokrattan secmenin rahatsiz olacagi dusuncesiyle partiler o bolgelerde daha dikkatli olur secimde.
--- maas seviyesi yapilan ise gore degil statuye ve belki de hizmet suresine gore belirlenir.memur belli sartlar altinda kariyerinde sicramalar ilerlemeler gosterebilir.
--- weber'e gore insanliktan uzaklasma, yani karsi tarafi nesnellestirme, ile burokrasinin gelisimi arasinda pozitif bir iliski vardir. nesnellestikce burokrasi ilerler. dolayisiyla sevgi nefret gibi kavramlardan bagimsiz dettached sekilde davranmalidir burokrat, burokrasi asli unsurlarina o zaman yaklasir.
--- burokratik otorite aygitina karsi koymak kolay degildir cunku uzmanlik gerektiren bir alandir ve yerine aninda birsey koyman mumkun degildir. iste bu nedenle burokratlarin aldigi teknik egitim onlara belirli bir gucu elde etmelerini saglar. uzmanlasma siyasal efendileri calisanlar karsisinda carsiz birakabilmektedir cunku bilgi onlardadir, onlar karsisinda gucsuzlesmektedirler. uzman bilgisinden ustun olan tek sey ise is hayatindaki ozel ekonomik cikar gruplarinin uzman bilgisidir. bunlari bilmek isadamlari icin kritiktir devamlilik buna baglidir. memurun hata yapmasinin kendi adina cok onemli sonuclara olmamakta iken isletmeci icin olumcul olabilmektedir o nedenle onlar bilmek zorundadir.
--- weber'in bu calismasina elbette elestiriler gelmistir. ornegin friedrich sorumluluk kavramina yeterince deginmedigini soyler weber'in. kararlarin alinmasi gibi onemli bir alan atlanmistir. sahi o kararlar nasil alinir onemli degil midir burokraside? ayni sekilde kulturun burokrasi uzerine etkisi gozardi edilmistir. hakeza ekonomik siyasi ve tarihi etkenler atlanmistir.
--- yine de ufuk acmasi acisindan son derece onemlidir bu calisma. turkiyenin akp doneminde burokrat secilmis tartismalarini anlamaya da isik tutacak cinstendir. yargi erklerinin hukumete karsi direnisleri, gucunu teknik egitimden almalari, hakeza ordunun en ust rutbelilerinin hukumeti koseye sikistirmaya calismalarinin altinda yatan sebeplerin bir kismini bu calismada bulmak mumkun. tabii bu gucu kullanmaya calisanlarin ikame edelebilirligi olcude guclerinin ve tehditlerinin onemi vardir. ornegin kuvvvet komutanlari ve genelkurmay baskaninin istifa tehtidiyle hukumeti zor durumda birakmaya calismalari da bunun bir ornegidir. ayni anda bu kadar kuvvet komutanini harcayamayacagini dusunerek akp hukumetini zorlamaya calismislardir fakat kurum icerisinde ikam edilebilir olmalari nedeniyle istifalarinin tehdit unsuru olmaktan ciktigi ve isik kosaner yerine necdet ozel'in basa gectigi diger kuvvet komutanlarinin da baskalarinca dolduruldugu gorulmustur. dolayisiyla ikame edilebilirlik onemli bir kistas olsa gerek.
--- weber burokratik orgutlenmeyi saf ya da ideal bicimiyle ilk olarak ortaya koymaya calisan kisidir. marx'in sinif catismasina karsi hiyerarsiyi ortaya atmistir.
--- ona gore burokratik orgutler hiyerarsik bir orgutlenme yapisina sahiptirler. alt-ust iliskisi iyi belirlenmistir keskindir. alt seviye calisanlar ust seviye tarafindan denetlenmektedirler ama tersi sozkonusu degildiri\.yetkilerin ozel ya da kamusal olmasi yani devlet ya da ozel sektor olmasi burokrasinin ozelligini degistirmez.
--- daire (kamuda) ya da buro (ozel sektorde) yonetimi belirli bir uzmanlik gerektirir.buradaki uzmanlik gucun elde toplanmasi acisindan onemli. buraya dikkat etmemiz gerekir.
--- burokrasi yazili belgelere dayanir. kamu hizmetinin orgutlenisi, resmi daireyi ozel konuttan ayirir ve resmi faaliyet ozel yasamdan ayridir.
--- isyeri yonetimi ogrenilebilir genel kurallara baglidir bu kurallari ogrenmek belli bir teknik ogrenim sonucunda gerceklesir. iste bu teknik egitim ileride ya da asagida diyelim burokratlarin gucu kullanmasinda onemlidir.
burokrasinin onkosullari nelerdir:
a) memur yaptigi hizmetlerin karsiliginda parasinin karsiligini almak durumundadir, bu burokrasinin onkosuludur. kisaca ter bu ter durumu vardir: http://www.youtube.com/watch?v=PcSQ7UjiuRI
b) aylik maas alma guvencesi ve randomly olmayan bir kariyer firsatinin bulunmasi
c) vergi siteminin surekliligi, akilciligi, verimliligi ve guvenirliligi onemlidir
d) haberlesme ve iletisim olanaklarinin gelismesi. boylece verimliligin artmasi
e) modern management yontemlerinin gelistirilmesi
--- burda ilk onkosul ile memurluk bir meslek haline gelmistir ve memur sosyal bir itibara sahiptir ve konumu korunur. kritik noktalardan bir tanesi ise memurun atanmaktan ziyade secilmesi durumudur. secilen kisi tipik burokrat ozelligi gostermez. boyle bir durumda hiyerarsi darbe alir. cunku secimle gelen kisi gucunu yukaridan degil asagidan alir, borcu asagiyadir. bu guzel birsey midir peki? weber bu noktada su elestiriyi getiriyor: iyi guzel de liyakat ne olacak? secimle gelen kisi uzman olmadigi halde burokraside yer alabilir. fakat onu secenler uzmanliktan ziyade partilinin parti sefine olan hizmetine bakarlar bu da burokrasi acisindan iyibirsey degildir.
bununla birlikte secmenin entelektuel acidan kendini gelistirmis oldugu, seckin bir secim bolgesinde liyakata uygun secilmeyen burokrattan secmenin rahatsiz olacagi dusuncesiyle partiler o bolgelerde daha dikkatli olur secimde.
--- maas seviyesi yapilan ise gore degil statuye ve belki de hizmet suresine gore belirlenir.memur belli sartlar altinda kariyerinde sicramalar ilerlemeler gosterebilir.
--- weber'e gore insanliktan uzaklasma, yani karsi tarafi nesnellestirme, ile burokrasinin gelisimi arasinda pozitif bir iliski vardir. nesnellestikce burokrasi ilerler. dolayisiyla sevgi nefret gibi kavramlardan bagimsiz dettached sekilde davranmalidir burokrat, burokrasi asli unsurlarina o zaman yaklasir.
--- burokratik otorite aygitina karsi koymak kolay degildir cunku uzmanlik gerektiren bir alandir ve yerine aninda birsey koyman mumkun degildir. iste bu nedenle burokratlarin aldigi teknik egitim onlara belirli bir gucu elde etmelerini saglar. uzmanlasma siyasal efendileri calisanlar karsisinda carsiz birakabilmektedir cunku bilgi onlardadir, onlar karsisinda gucsuzlesmektedirler. uzman bilgisinden ustun olan tek sey ise is hayatindaki ozel ekonomik cikar gruplarinin uzman bilgisidir. bunlari bilmek isadamlari icin kritiktir devamlilik buna baglidir. memurun hata yapmasinin kendi adina cok onemli sonuclara olmamakta iken isletmeci icin olumcul olabilmektedir o nedenle onlar bilmek zorundadir.
--- weber'in bu calismasina elbette elestiriler gelmistir. ornegin friedrich sorumluluk kavramina yeterince deginmedigini soyler weber'in. kararlarin alinmasi gibi onemli bir alan atlanmistir. sahi o kararlar nasil alinir onemli degil midir burokraside? ayni sekilde kulturun burokrasi uzerine etkisi gozardi edilmistir. hakeza ekonomik siyasi ve tarihi etkenler atlanmistir.
--- yine de ufuk acmasi acisindan son derece onemlidir bu calisma. turkiyenin akp doneminde burokrat secilmis tartismalarini anlamaya da isik tutacak cinstendir. yargi erklerinin hukumete karsi direnisleri, gucunu teknik egitimden almalari, hakeza ordunun en ust rutbelilerinin hukumeti koseye sikistirmaya calismalarinin altinda yatan sebeplerin bir kismini bu calismada bulmak mumkun. tabii bu gucu kullanmaya calisanlarin ikame edelebilirligi olcude guclerinin ve tehditlerinin onemi vardir. ornegin kuvvvet komutanlari ve genelkurmay baskaninin istifa tehtidiyle hukumeti zor durumda birakmaya calismalari da bunun bir ornegidir. ayni anda bu kadar kuvvet komutanini harcayamayacagini dusunerek akp hukumetini zorlamaya calismislardir fakat kurum icerisinde ikam edilebilir olmalari nedeniyle istifalarinin tehdit unsuru olmaktan ciktigi ve isik kosaner yerine necdet ozel'in basa gectigi diger kuvvet komutanlarinin da baskalarinca dolduruldugu gorulmustur. dolayisiyla ikame edilebilirlik onemli bir kistas olsa gerek.
Wednesday, October 3, 2012
gary becker - suc ekonomisi - crime economics
Becker's interest in criminology
arose when he was rushed for time one day. He had to weigh the cost and
benefits of legally parking in an inconvenient garage versus in an
illegal but convenient spot. After roughly calculating the probability
of getting caught and potential punishment, Becker rationally opted for
the crime. Becker surmised that other criminals make such rational
decisions. However, such a premise went against conventional thought
that crime was a result of mental illness and social oppression.
While Becker acknowledged that many people operate under a high moral and ethical constraint, criminals rationally see that the benefits of their crime outweigh the cost such as the probability of apprehension, conviction, and punishment, and their current set of opportunities. From the public policy perspective, since the cost of increasing the fine is trivial in comparison to the cost of increasing surveillance, one can conclude that the best policy is to maximize the fine and minimize surveillance. However, this conclusion has limits, not the least of which include ethical considerations.
http://en.wikipedia.org/wiki/Gary_Becker
ABD’li sosyolog ve ekonomist Gary Becker, doktora
öğrencilerinin sınavına geç kalmak üzeredir. Arabasıyla son sürat okulun
bahçesine girer fakat park yeri sınav yerine epeyce uzakta kalmıştır.
Bir an düşünür ve karar verir. Arabasını, park etmenin yasak olduğu
sınavın yapılacağı sınıfın önüne park edecektir. Sınav çok önemli olduğu
için cezayı göze almak en iyi seçenek gibi durmaktadır. Arabayı park
eder ve sınıfa dalar. Becker, sınav süresince yaptığı davranışı
düşünür ve o âna kadar kimsenin fark etmediği bir gerçeği fark eder.
Gary Becker’e 1992 Nobel Ekonomi Ödülü getiren bu gerçek, suç işlemenin
ardındaki rasyonelliktir. Becker, sınavda şöyle düşünmüştür: “Her akıllı insan için, suçun beklenen getirisi beklenen maliyetinden yüksekse o suçu işlememek anlamsızdır.”
Küreselleşen dünyada artık suçlar farklılaşıyor, giderek daha organize hâle geliyor, hatta bazı noktalarda özellikle ekonomi dünyasında suçun artık neredeyse bir önemi kalmadı gibi. Hatta bazı noktalarda suçun rasyonel bir gerekçesi olduğu yönünde bir algı bile var.
Son yıllarda ekonomi biliminin en nevi şahsına münhasır iktisatçılarından biri olarak kabul edilen Becker, bir suçlunun, uygulamaya geçireceği faaliyetten hem elde edeceği getiriyi hem de işleyeceği suçtan dolayı muhtemelen alacağı cezayı rasyonel bir şekilde dikkate alarak, farklı davranışlarda bulunacağını söylüyor.
http://www.taraf.com.tr/pelin-cengiz/makale-turkiye-nin-suc-ekonomisi.htm
While Becker acknowledged that many people operate under a high moral and ethical constraint, criminals rationally see that the benefits of their crime outweigh the cost such as the probability of apprehension, conviction, and punishment, and their current set of opportunities. From the public policy perspective, since the cost of increasing the fine is trivial in comparison to the cost of increasing surveillance, one can conclude that the best policy is to maximize the fine and minimize surveillance. However, this conclusion has limits, not the least of which include ethical considerations.
http://en.wikipedia.org/wiki/Gary_Becker
Küreselleşen dünyada artık suçlar farklılaşıyor, giderek daha organize hâle geliyor, hatta bazı noktalarda özellikle ekonomi dünyasında suçun artık neredeyse bir önemi kalmadı gibi. Hatta bazı noktalarda suçun rasyonel bir gerekçesi olduğu yönünde bir algı bile var.
Son yıllarda ekonomi biliminin en nevi şahsına münhasır iktisatçılarından biri olarak kabul edilen Becker, bir suçlunun, uygulamaya geçireceği faaliyetten hem elde edeceği getiriyi hem de işleyeceği suçtan dolayı muhtemelen alacağı cezayı rasyonel bir şekilde dikkate alarak, farklı davranışlarda bulunacağını söylüyor.
http://www.taraf.com.tr/pelin-cengiz/makale-turkiye-nin-suc-ekonomisi.htm
Thursday, August 16, 2012
Sığır pazarından global krize!
Sığır pazarından global krize!
Televizyonda "Kim Milyoner Olmak İster" adlı bir yarışma programı var. Yarışmaya katılanlara çeşitli joker (yardım) hakları veriliyor. Yarışmacı soruyu bilemediğinde bu yardımları kullanıyor. Bunlardan biri seyirciye sorma hakkı.
Seyirciler, ellerindeki aletlere doğru olduğunu düşündükleri cevap şıkkını giriyor ve hemen bu tahminlerin dağılımı ekranda beliriyor. İlginç olan, yarışmacıların bu hakkı hep en erken ve daha ziyade basit sorularda takıldıklarında kullanıyor olmaları. Yani çok açık bir biçimde yarışmacılar sayıları çok daha fazla olan seyircilerin tahminlerine güvenmiyorlar. Üstelik seyirciler çoğu zaman doğru cevabı verdikleri halde.
Halbuki ünlü İngiliz istatistikçi Francis Galton'a göre
yarışmacıların bu yaptığı doğru değil. The New Yorker yazarı James
Surowiecki "Kitlelerin Aklı (The Wisdom of Crowds)" adlı kitabının giriş
bölümündeki anekdotta, Galton'ın bir gözlemine yer veriyor. İlginç
merakları olan Galton, bir sığır pazarını gezerken bir "sığır kilosu
tahmin etme yarışı" yapıldığını görüyor. Pazara gelenler seçilen
sığırların kilosunu, daha doğrusu kesilince kaç kilo et çıkacağını
tahmin ediyorlar ve en yakın tahmin yapanları ödüllendiriyorlar. Galton,
fuara gelen gelişigüzel (ama herhalde hayvancılıkla da bir şekilde
ilgisi olan) 800 kişinin katıldığı bu yarışmadaki tahminlerin
ortalamasını aldığında görüyor ki, sığırın gerçek (kantarın gösterdiği)
kilosuyla tahmin ortalamasının arasında sadece yarım kilo fark ediyor.
Surowiecki'nin kitabındaki kitlelerin aklı da bu ve benzeri grup
tahminlerinin (ortalamanın) kişisel tahminlere göre çok daha başarılı
olduğu tezine dayanıyor. Kurban kestirenler de kurban pazarlarında bu
kilo işinin ne kadar önemli olduğunu ve kurbanın kilosunu (çıkacak et
miktarının ağırlığını) tahmin etmenin ya da satıcıya güvenmenin ne kadar
zor olduğunu bilirler. Surowiecki'nin tezi, şayet doğru ise aslında en
doğru tahmin kurban pazarına katılanların yapacakları tahminlerin
ortalaması. Bu bağlamda "kim milyoner olmak ister" yarışmacıları da
seyircilere çok daha fazla güvenmek ve daha zor sorularda da
desteklerini istemek durumundalar.
Peki, sığır pazarındaki bu başarılı kilo tahminlerinin global krizle alakası ne? O bağlantıyı da ünlü İngiliz iktisatçı Jon Kay kuruyor.
Sığır pazarında eğlence amaçlı başlayan kilo tahminlerinin ortalaması bu kadar başarılı olunca bir süre sonra pazarcılar eskiyen kantarları yenileme masrafına girmiyorlar. Nasılsa tahmin yarışması var ve tahminlerin ortalaması gerçek kiloyu kantarlar kadar iyi ölçebiliyor. Ama kilo tahmini önemli hale gelince de katılımcıların bazıları hile yapmaya ve sahibinden sığırla ilgili özel bilgiler edinip ödülü kazanmaya çalışıyorlar. Bunu gören diğer katılımcılar nasılsa kazanamayacaklarını düşünerek yarışmaya girmek istemiyorlar. O zaman da tahminlerin başarısı tehlikeye düşüyor çünkü tahmini güçlendiren aslında yeterli sayıda katılımcı olması.
Bunun üzerine pazarcılar harekete geçip sığır sahiplerinin bilgilerinin herkese açık olmasını sağlamaya çalışıyorlar. Sığır sahipleri 3'er tane sığırlarının gelişimini gösteren rapor hazırlıyor ve bunlar herkesin görebilmesi için pazarın giriş kapısına asılıyor. Sığır sahiplerinin etrafına verdiği her bilginin bu raporlara eklenmesi isteniyor. Bunların dışında bilgiye sahip olduğu düşünülenler pazardan ve yarışmadan men ediliyor.
Bu aşamada devreye "sığır uzmanları" giriyor. Kapıya asılan raporları okuyup tahmin yaparak gelenlere tavsiyeler veriyorlar. Uzmanların daha parlak olanları zamanla bu bilgilerin yarışmayı kazanacak kadar doğru tahmin yapmaya yetmeyebileceğini düşünerek, bilgiler yerine yarışmacıların tahminlerini tahmin etmeye çalışıyorlar. Nasılsa artık kantarlar devrede olmadığı için asıl başarının gerçek kilonun ne olduğu değil, yarışmacıların kilonun ne olduğu konusunda düşünceleri olduğu gerçeğini yakalıyorlar.
Buffett isimli yaşlı bir çiftçi, bu olan bitenlerden rahatsızlık duyuyor. Tüm bunların sığırcılıkla alakası olmayan şeyler olduğunu söylüyor ve tahmin yarışlarını bir kenara bırakıp sığırcılığın özüne dönülmesi konusunda uyarı yapıyor. Ama her ne kadar Buffet, sığırcılıktan çok iyi anlıyor ve çok besili, talep gören sığırlar yetiştirebiliyorsa da pazarcılar bu yaşlı köylünün eski kafalı olduğunu, modern ve pratik uygulamalardan uzak kaldığını düşünüyorlar.
Ama itirazlar artınca pazara uluslararası uzmanlar davet edilip yarışma kuralları yeniden belirleniyor. Genel olarak kabul edilen (generally accepted standards) ve uluslararası kabul gören (international standards) kural dizini şeklinde iki yöntem ortaya çıkıyor ama her ikisi de temelde katılımcıların yaptıkları tahminlerin ortalamasının alınması prensibine dayanıyor.
Sığırların kilosunu doğru tahmin edecek yeterli sayıda katılımcı olmadığı durumda ise devreye "Chicago Üniversitesi matematikçileri" giriyorlar. Yeterli sayıda katılımcı olmadığı durumda dahi kilonun doğru tahmin edilebilmesini sağlayan istatistiki modeller geliştiriyorlar. Doğru bir tahmin için ne çiftçi tecrübesi, ne sığır uzmanlığı ne de kasaplık bilgisi; sadece bu modelleri çalıştıracak güçlü bilgisayarların olması yeterli oluyor.
Bu kilo tahmin yarışmaları, uzmanlar, standartlar, matematik modelleri keşmekeşi yaşanırken birileri kalkıp kantarları yenileyip eski basit sisteme geri dönülmesini istiyorlar. Ama seslerini kimseye duyuramıyorlar. Bu kadar işi bilen akıllı adam varken eski kantarlara ne ihtiyaç var ki?
Ama bu kargaşa içinde de maalesef sığırlar telef olmaya başlıyor. Çünkü herkes kilo tahminleri ile uğraşırken sığırları beslemeyi unutuyorlar.
Bu kıssada bugünkü global krizin nasıl ortaya çıktığına dair yatırımcısından regülatörüne, politika yapıcıdan akademisyenlerine kadar her kesim için çok hisse var. Anlamak isteyen için tabii ki.
SARUHAN OZEL
Televizyonda "Kim Milyoner Olmak İster" adlı bir yarışma programı var. Yarışmaya katılanlara çeşitli joker (yardım) hakları veriliyor. Yarışmacı soruyu bilemediğinde bu yardımları kullanıyor. Bunlardan biri seyirciye sorma hakkı.
Seyirciler, ellerindeki aletlere doğru olduğunu düşündükleri cevap şıkkını giriyor ve hemen bu tahminlerin dağılımı ekranda beliriyor. İlginç olan, yarışmacıların bu hakkı hep en erken ve daha ziyade basit sorularda takıldıklarında kullanıyor olmaları. Yani çok açık bir biçimde yarışmacılar sayıları çok daha fazla olan seyircilerin tahminlerine güvenmiyorlar. Üstelik seyirciler çoğu zaman doğru cevabı verdikleri halde.
Peki, sığır pazarındaki bu başarılı kilo tahminlerinin global krizle alakası ne? O bağlantıyı da ünlü İngiliz iktisatçı Jon Kay kuruyor.
Sığır pazarında eğlence amaçlı başlayan kilo tahminlerinin ortalaması bu kadar başarılı olunca bir süre sonra pazarcılar eskiyen kantarları yenileme masrafına girmiyorlar. Nasılsa tahmin yarışması var ve tahminlerin ortalaması gerçek kiloyu kantarlar kadar iyi ölçebiliyor. Ama kilo tahmini önemli hale gelince de katılımcıların bazıları hile yapmaya ve sahibinden sığırla ilgili özel bilgiler edinip ödülü kazanmaya çalışıyorlar. Bunu gören diğer katılımcılar nasılsa kazanamayacaklarını düşünerek yarışmaya girmek istemiyorlar. O zaman da tahminlerin başarısı tehlikeye düşüyor çünkü tahmini güçlendiren aslında yeterli sayıda katılımcı olması.
Bunun üzerine pazarcılar harekete geçip sığır sahiplerinin bilgilerinin herkese açık olmasını sağlamaya çalışıyorlar. Sığır sahipleri 3'er tane sığırlarının gelişimini gösteren rapor hazırlıyor ve bunlar herkesin görebilmesi için pazarın giriş kapısına asılıyor. Sığır sahiplerinin etrafına verdiği her bilginin bu raporlara eklenmesi isteniyor. Bunların dışında bilgiye sahip olduğu düşünülenler pazardan ve yarışmadan men ediliyor.
Bu aşamada devreye "sığır uzmanları" giriyor. Kapıya asılan raporları okuyup tahmin yaparak gelenlere tavsiyeler veriyorlar. Uzmanların daha parlak olanları zamanla bu bilgilerin yarışmayı kazanacak kadar doğru tahmin yapmaya yetmeyebileceğini düşünerek, bilgiler yerine yarışmacıların tahminlerini tahmin etmeye çalışıyorlar. Nasılsa artık kantarlar devrede olmadığı için asıl başarının gerçek kilonun ne olduğu değil, yarışmacıların kilonun ne olduğu konusunda düşünceleri olduğu gerçeğini yakalıyorlar.
Buffett isimli yaşlı bir çiftçi, bu olan bitenlerden rahatsızlık duyuyor. Tüm bunların sığırcılıkla alakası olmayan şeyler olduğunu söylüyor ve tahmin yarışlarını bir kenara bırakıp sığırcılığın özüne dönülmesi konusunda uyarı yapıyor. Ama her ne kadar Buffet, sığırcılıktan çok iyi anlıyor ve çok besili, talep gören sığırlar yetiştirebiliyorsa da pazarcılar bu yaşlı köylünün eski kafalı olduğunu, modern ve pratik uygulamalardan uzak kaldığını düşünüyorlar.
Ama itirazlar artınca pazara uluslararası uzmanlar davet edilip yarışma kuralları yeniden belirleniyor. Genel olarak kabul edilen (generally accepted standards) ve uluslararası kabul gören (international standards) kural dizini şeklinde iki yöntem ortaya çıkıyor ama her ikisi de temelde katılımcıların yaptıkları tahminlerin ortalamasının alınması prensibine dayanıyor.
Sığırların kilosunu doğru tahmin edecek yeterli sayıda katılımcı olmadığı durumda ise devreye "Chicago Üniversitesi matematikçileri" giriyorlar. Yeterli sayıda katılımcı olmadığı durumda dahi kilonun doğru tahmin edilebilmesini sağlayan istatistiki modeller geliştiriyorlar. Doğru bir tahmin için ne çiftçi tecrübesi, ne sığır uzmanlığı ne de kasaplık bilgisi; sadece bu modelleri çalıştıracak güçlü bilgisayarların olması yeterli oluyor.
Bu kilo tahmin yarışmaları, uzmanlar, standartlar, matematik modelleri keşmekeşi yaşanırken birileri kalkıp kantarları yenileyip eski basit sisteme geri dönülmesini istiyorlar. Ama seslerini kimseye duyuramıyorlar. Bu kadar işi bilen akıllı adam varken eski kantarlara ne ihtiyaç var ki?
Ama bu kargaşa içinde de maalesef sığırlar telef olmaya başlıyor. Çünkü herkes kilo tahminleri ile uğraşırken sığırları beslemeyi unutuyorlar.
Bu kıssada bugünkü global krizin nasıl ortaya çıktığına dair yatırımcısından regülatörüne, politika yapıcıdan akademisyenlerine kadar her kesim için çok hisse var. Anlamak isteyen için tabii ki.
SARUHAN OZEL
Thursday, August 2, 2012
agrili melek karaaslan
O kadar cok kadin cinayeti oluyor
ki turkiyede, insan bir yerden sonra kaniksiyor. En fazla aksam haberlerinin
sonuna kadar uzuluyor. Bircesit yedigin golu cikarmasi uzun surmemesi durumu. Bazilari
oyle olmuyor ama. Melek’in olumu de oyle birsey. Tipki emine akcayin olumu
gibi. Emine akcay intihar ettiginde bir hafta kendime gelememistim. Kocasi memleketim
duzicinde calisirken yoksulluktan intihar etmisti. hikayesini okuyunca sarsiyor
insani. O gun odun almaya gidiyor 6 liralik. Islak odunlardan aliyor. Yanmiyo tabii.
Sonra lastik parcasini aliyor onunla yakmaya calisiyor yine yanmiyor. Yansa bunlarin
hicbiri olmayacak. Ya da en azindan ertelenecek ama o da olmuyo yanmiyor bir
turlu. Hala da aklima gelir yansaydi o lastik diye. Sonar sac kurutma
makinesini cocuguna verip onunla isinmalarini isteyip intihar ediyor.
Melek de ayni durumda öldu. Herkesin
bakislari arasinda. Goz gore gore oldu. Bazen diyorum ben orda olsam mudahale
eder miydim? Cok da inanamiyorum mudahale ederdim dememe. Vicdan dedigin nasil
suan sarsiyosa icten ice, o soruyu sorarken de sarsiyor hakikaten mudahale
ederdim diyemiyorsun da. Belki edersin ama ikiyuzluluk gibi geliyor ederdim
demeye. Hikaye kisaca su:
Ağrı'nın Hamur ilçesinde 8 yıl
önce evlendirildiği kocası ve kocasının ailesi tarafından dövülerek akıl
sağlığını kaybeden Melek, tuvalete bağlanmış ve açlıktan ölmek üzereyken
bulunmuştu. Günlerce tuvalete bağlı kaldığı için yürüyemeyen, açık yaraları kurtlanan
24 yaşındaki talihsiz kadın Ankara'da tedavi gördüğü hastanede öldü. Melek'in
yürek burkan hikayesini kamuoyuna ilk duyuran SABAH, bu kez talihsiz kadının
köyünde ailesiyle görüştü. Şiddet gören kızlarını kurtarmak için çok
uğraştıklarını anlatan acılı aile Melek'i ilk buldukları an yaşadıklarını
anlattı. Hapsedildiği tuvalette 4 yaşındaki oğlu tarafından ekmekle beslenen
talihsiz kadının ilk sözleri "Anne çok açım" olmuştu. Tüyler ürperten
bir hikayeyle hayata gözlerini yuman Melek'in büyüdüğü Ağrı'nın Çağlayan
köyünde Melek'ten sonra keşfedilen bir Melek var. Köyde taziye ziyaretlerinin
biri bitiyor, diğeri başlıyor. Köye girişimizde BDP heyetiyle karşılaştık.
Önceki gün de Ağrı Valisi'nin ziyaret ettiği köy, sanki Melek'le yeniden
keşfedilmiş gibi.
BABAMA SİLAH ÇEKTİLER
Ziyaretçilerin ardından Melek'in 16 yaşına kadar büyüdüğü evde annesi Hanım, babası Kasım, amcası Aziz Levent ile kızkardeşleri Aysu, İnci, Sevgül ve ağabeyi Reis'ten Melek'in öyküsünü dinledik. Ve bu öyküde yine hiç kimsenin bilmediği ayrıntılarla karşılaştık. İlk sözü Diyadin'de bir köyde evli olan İnci alıyor: "Ablamın yaşadığı şiddeti biliyorduk. Babam her seferinde gidip onlarla kavga ediyordu, birkaç sefer alıp eve getirdi. En son geldiğinde bir ay kalmıştı. Ama onlar 'gelinimizi verin' diyorlardı. Bir defasında kayınvalidesi Naciye Karaaslan babama silah d a h i çekti." Melek'in 7 erkek çocuğu babası olan amcası Aziz'i en çok üzen olaylardan biri yeğeninin saçının zorla kesilmesi olmuş. Aziz Levent, Melek'i en son geçen sene görmüş. O zaman çok sağlıklı olduğunu söylüyor ve oralar için önemli bir ayrıntıdan bahsediyor: "Karaaslan ailesi Melek'in hep sağlıksız olduğunu iddia ediyor. Ama bu yalan. Melek öyle güçlü bir kızdı ki, ailenin 300 koyunluk sürüsünü tek başına güderdi. O güçlü ve güzel kızı bir avuca sığacak hale dönüştürmüşler üstelik bir de saçını 3 numara kesmişler. Öğrendiğimiz kadarıyla bunu da kayınvalidesi ve kocası birlikte yapmış."
"BEBEK ÖLÜ DOĞDU"
Melek'i bir tanıdıklarının aracılığıyla Karaaslan ailesiyle görücü usulü evlendiren Hanım ve Kasım Levent, Karaaslan ailesinden duydukları korkuyu gizlemeden konuşuyorlar. Kızının durumunu öğrendikten sonra kocasıyla Hamur'daki Karaaslan ailesinin evine giden Hanım Levent'in tanıklığı ise daha önemli ayrıntılar içeriyor: "Kızımı tuvalette o halde gördüğümde bayılarak kendimden geçmişim. Ayıldığımda kocam, Naciye Karaaslan'ın üstüne yürüyerek 'Madem bakmayacaktınız getirip kapımın önüne koysaydınız ya da devlete haber verseydiniz' diye bağırıyordu. Götürmek isteyince o anda bile bize engel oldular. Önce yatağını, yorganını, sandığını da götürün diye oyalamak istediler. Anladık ki polisin onu tuvalette bir tahtanın üstünde bulmasını istemiyorlardı. Ağlaya ağlaya polise gittik. Polis geldiğinde Melek'i alarak bir taksiye bindirdik. 'Askeriye bile gelse onu götüremezsiniz' diyorlardı. Tehditleri işe yaramayınca bindiğimiz taksiyi taşlamaktan bile çekinmediler." Ablasının son günlerinin tanığı olan 16 yaşındaki Aysu'nun anlatımlarıysa yürek parçalayıcı. Ablasının kendisine "Beni tuvalete kocam ve kayınvalidem bağladı, saçlarımı da onlar kesti" dediğini anlatan Aysu sözlerini şöyle sürdürüyor: "Ablam bir yıl hamile kalmadı. Kayınvalidesi bütün gelinler doğurdu, sen doğurmadın diye baskı yapmaya başlamış. Bir yıl sonra hamile kaldı ve doktor ultrasonda bebeğin kız olacağını söyledi. Onlar da baskılarını sürdürdüler ve bir gece yarısı onu karda dışarı attılar. Fakat ne yazık ki doktor yanılmıştı. O bebek erkekti ama soğukta doğduğu için öldü." Ablasının kocasından ve ailesinden çok korktuğu için son ana kadar yaşadıklarını kendilerine anlatmadığını, ancak sürekli sırt ağrılarından şikayet ettiğini söyleyen Aysu Levent bu ağrıların nedeninin de demir sopayla dövülme sonucu olduğunu komşulardan öğrendiklerini aktarıyor. Sekiz çocuklu bir ailenin ikinci çocuğu olan Melek'in ölümünden sonra askerden izin alarak Ağrı'ya gelen kardeşi İdris ve anne babasıyla Ağrı merkezde buluşuyoruz. Baba Kasım Levent'in anlattıkları kan donduracak cinsten: "Melek'i bulduğumuzda üstündeki sineklerden yüzü dahi görünmüyordu. 4 yaşındaki oğlu Hakan annesinin ağzına ekmek veriyordu ve o yaşında altını temizlemeye çalışıyordu. Onu hastaneden önce büyük oğlumun evine getirdik, yıkadık. Kendine gelir gelmez 'Açım' dedi. Annesi yoğurda ekmek doğrayarak yedirdi. Karnını doyurduktan sonra 'Oh mis gibiymiş' diye gülümsedi."
"O BENİM CİĞERİMDİ"
Neden kızlarıyla Ankara'ya gitmedikleri sorusunu ise şöyle yanıtlıyor: "'Melek iyileşecek ve bir hafta burada' dediler. Oğlumuzu ve gelinimizi Melek'le bırakıp köye gittik, ertesi gün dönecektik. Sonra Ankara'ya kaldırılmış, oğluma da gelmene gerek yok denmiş." Baba kamuoyunun kendisine yönelik tepkisinden de şikayetçi: "Gücüm olsaydı o adamlar bu kadar rahat dışarıda dolaşamazdı. Bizi korkutmuşlardı." Savcının kendisine "Niye yardım etmediniz?" diye sorduğunu da anlatan baba, Melek'in sadece bel ağrısı şikayeti olduğunu belirterek "O benim ciğerimdi, bu kadar insanlıktan çıkacaklarını bilseydim bırakır mıydım. Bunu vahşi hayvanlar bile yapmaz" diye yanıt veriyor.
"O AİLE İŞKENCEYLE ÖLDÜRMEKTEN YARGILANMALI"
Melek Karaaslan'ın (24) faillerinin dört ayrı suçtan yargılanması gerektiği belirtildi. Sokakta doğurduğu çocuğunun ölümünden sonra bunalıma giren iki çocuk annesi Karaaslan'ın ölümüne neden olan eşi ve eşinin ailesinin sadece 'adam öldürmek' değil, 'eziyet', 'eşe karşı yaralama sonucu ölüme sebebiyet vermek' , 'kişiyi hürriyetinden yoksun kılma' suçlarından yargılanması gerektiğini belirten Çağdaş Hukukçular Derneği Genel Başkan Yardımcısı avukat Münip Ermiş şöyle konuştu: "Yasa hiçbir hukuki yoruma izin vermeyecek kadar açıktır. Karaaslan'ın Adli Tıp raporu çıktıktan sonra yargılamanın daha sağlıklı gideceğini düşünüyorum. Rapordan sonra ölüme neden olabilecek derece ve yoğunlukta eylem sonucu ölümün gerçekleştiği anlaşılırsa, hiç tartışmasız şekilde sanığın öldürme suçunun ağırlaşmış halini düzenleyen TCK.82/b -d, yani 'eşe karşı işkence ile insan öldürme' suçundan cezalandırılması ve yargılanması gerekecektir." Ermiş, bu kişilerin ağırlaştırılmış ömür boyu hapsin yanı sıra diğer suçlardan da toplam 7 yıla kadar hapis istemiyle yargılanması gerektiğini belirtirken, "Tutuklu yargılanması gerekiyor" dedi.
BAKANLIK İZLİYOR
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Şahin, Melek Karaaslan vakası için bugün Ağrı'ya geliyor. Şahin, olayla ilgili gelişmeleri öğrenmek için Ağrı Valisi Ali Yerlikaya'yla bir araya geldikten sonra, ailenin yaşadığı Çağlayan köyüne gidecek. Bakan Şahin ayrıca Melek'in ailesini bugün iftar yemeğinde ağırlayacak.
BABAMA SİLAH ÇEKTİLER
Ziyaretçilerin ardından Melek'in 16 yaşına kadar büyüdüğü evde annesi Hanım, babası Kasım, amcası Aziz Levent ile kızkardeşleri Aysu, İnci, Sevgül ve ağabeyi Reis'ten Melek'in öyküsünü dinledik. Ve bu öyküde yine hiç kimsenin bilmediği ayrıntılarla karşılaştık. İlk sözü Diyadin'de bir köyde evli olan İnci alıyor: "Ablamın yaşadığı şiddeti biliyorduk. Babam her seferinde gidip onlarla kavga ediyordu, birkaç sefer alıp eve getirdi. En son geldiğinde bir ay kalmıştı. Ama onlar 'gelinimizi verin' diyorlardı. Bir defasında kayınvalidesi Naciye Karaaslan babama silah d a h i çekti." Melek'in 7 erkek çocuğu babası olan amcası Aziz'i en çok üzen olaylardan biri yeğeninin saçının zorla kesilmesi olmuş. Aziz Levent, Melek'i en son geçen sene görmüş. O zaman çok sağlıklı olduğunu söylüyor ve oralar için önemli bir ayrıntıdan bahsediyor: "Karaaslan ailesi Melek'in hep sağlıksız olduğunu iddia ediyor. Ama bu yalan. Melek öyle güçlü bir kızdı ki, ailenin 300 koyunluk sürüsünü tek başına güderdi. O güçlü ve güzel kızı bir avuca sığacak hale dönüştürmüşler üstelik bir de saçını 3 numara kesmişler. Öğrendiğimiz kadarıyla bunu da kayınvalidesi ve kocası birlikte yapmış."
"BEBEK ÖLÜ DOĞDU"
Melek'i bir tanıdıklarının aracılığıyla Karaaslan ailesiyle görücü usulü evlendiren Hanım ve Kasım Levent, Karaaslan ailesinden duydukları korkuyu gizlemeden konuşuyorlar. Kızının durumunu öğrendikten sonra kocasıyla Hamur'daki Karaaslan ailesinin evine giden Hanım Levent'in tanıklığı ise daha önemli ayrıntılar içeriyor: "Kızımı tuvalette o halde gördüğümde bayılarak kendimden geçmişim. Ayıldığımda kocam, Naciye Karaaslan'ın üstüne yürüyerek 'Madem bakmayacaktınız getirip kapımın önüne koysaydınız ya da devlete haber verseydiniz' diye bağırıyordu. Götürmek isteyince o anda bile bize engel oldular. Önce yatağını, yorganını, sandığını da götürün diye oyalamak istediler. Anladık ki polisin onu tuvalette bir tahtanın üstünde bulmasını istemiyorlardı. Ağlaya ağlaya polise gittik. Polis geldiğinde Melek'i alarak bir taksiye bindirdik. 'Askeriye bile gelse onu götüremezsiniz' diyorlardı. Tehditleri işe yaramayınca bindiğimiz taksiyi taşlamaktan bile çekinmediler." Ablasının son günlerinin tanığı olan 16 yaşındaki Aysu'nun anlatımlarıysa yürek parçalayıcı. Ablasının kendisine "Beni tuvalete kocam ve kayınvalidem bağladı, saçlarımı da onlar kesti" dediğini anlatan Aysu sözlerini şöyle sürdürüyor: "Ablam bir yıl hamile kalmadı. Kayınvalidesi bütün gelinler doğurdu, sen doğurmadın diye baskı yapmaya başlamış. Bir yıl sonra hamile kaldı ve doktor ultrasonda bebeğin kız olacağını söyledi. Onlar da baskılarını sürdürdüler ve bir gece yarısı onu karda dışarı attılar. Fakat ne yazık ki doktor yanılmıştı. O bebek erkekti ama soğukta doğduğu için öldü." Ablasının kocasından ve ailesinden çok korktuğu için son ana kadar yaşadıklarını kendilerine anlatmadığını, ancak sürekli sırt ağrılarından şikayet ettiğini söyleyen Aysu Levent bu ağrıların nedeninin de demir sopayla dövülme sonucu olduğunu komşulardan öğrendiklerini aktarıyor. Sekiz çocuklu bir ailenin ikinci çocuğu olan Melek'in ölümünden sonra askerden izin alarak Ağrı'ya gelen kardeşi İdris ve anne babasıyla Ağrı merkezde buluşuyoruz. Baba Kasım Levent'in anlattıkları kan donduracak cinsten: "Melek'i bulduğumuzda üstündeki sineklerden yüzü dahi görünmüyordu. 4 yaşındaki oğlu Hakan annesinin ağzına ekmek veriyordu ve o yaşında altını temizlemeye çalışıyordu. Onu hastaneden önce büyük oğlumun evine getirdik, yıkadık. Kendine gelir gelmez 'Açım' dedi. Annesi yoğurda ekmek doğrayarak yedirdi. Karnını doyurduktan sonra 'Oh mis gibiymiş' diye gülümsedi."
"O BENİM CİĞERİMDİ"
Neden kızlarıyla Ankara'ya gitmedikleri sorusunu ise şöyle yanıtlıyor: "'Melek iyileşecek ve bir hafta burada' dediler. Oğlumuzu ve gelinimizi Melek'le bırakıp köye gittik, ertesi gün dönecektik. Sonra Ankara'ya kaldırılmış, oğluma da gelmene gerek yok denmiş." Baba kamuoyunun kendisine yönelik tepkisinden de şikayetçi: "Gücüm olsaydı o adamlar bu kadar rahat dışarıda dolaşamazdı. Bizi korkutmuşlardı." Savcının kendisine "Niye yardım etmediniz?" diye sorduğunu da anlatan baba, Melek'in sadece bel ağrısı şikayeti olduğunu belirterek "O benim ciğerimdi, bu kadar insanlıktan çıkacaklarını bilseydim bırakır mıydım. Bunu vahşi hayvanlar bile yapmaz" diye yanıt veriyor.
"O AİLE İŞKENCEYLE ÖLDÜRMEKTEN YARGILANMALI"
Melek Karaaslan'ın (24) faillerinin dört ayrı suçtan yargılanması gerektiği belirtildi. Sokakta doğurduğu çocuğunun ölümünden sonra bunalıma giren iki çocuk annesi Karaaslan'ın ölümüne neden olan eşi ve eşinin ailesinin sadece 'adam öldürmek' değil, 'eziyet', 'eşe karşı yaralama sonucu ölüme sebebiyet vermek' , 'kişiyi hürriyetinden yoksun kılma' suçlarından yargılanması gerektiğini belirten Çağdaş Hukukçular Derneği Genel Başkan Yardımcısı avukat Münip Ermiş şöyle konuştu: "Yasa hiçbir hukuki yoruma izin vermeyecek kadar açıktır. Karaaslan'ın Adli Tıp raporu çıktıktan sonra yargılamanın daha sağlıklı gideceğini düşünüyorum. Rapordan sonra ölüme neden olabilecek derece ve yoğunlukta eylem sonucu ölümün gerçekleştiği anlaşılırsa, hiç tartışmasız şekilde sanığın öldürme suçunun ağırlaşmış halini düzenleyen TCK.82/b -d, yani 'eşe karşı işkence ile insan öldürme' suçundan cezalandırılması ve yargılanması gerekecektir." Ermiş, bu kişilerin ağırlaştırılmış ömür boyu hapsin yanı sıra diğer suçlardan da toplam 7 yıla kadar hapis istemiyle yargılanması gerektiğini belirtirken, "Tutuklu yargılanması gerekiyor" dedi.
BAKANLIK İZLİYOR
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Şahin, Melek Karaaslan vakası için bugün Ağrı'ya geliyor. Şahin, olayla ilgili gelişmeleri öğrenmek için Ağrı Valisi Ali Yerlikaya'yla bir araya geldikten sonra, ailenin yaşadığı Çağlayan köyüne gidecek. Bakan Şahin ayrıca Melek'in ailesini bugün iftar yemeğinde ağırlayacak.
beni en cok vucudunun kireclenmesi
ve kurtlanmasi etkilemisti. Kurtlanma, yuzunun sinekle kaplanmasi, karlar
altinda dogum; olu dogum, saci 3 numaraya verme, giden akil sagligi, 4
yasindaki cocuk tarafindan beslenme. Vurdukca vuruyor insana. isminin melek olmasi ayri bir vuruyor, memleketinin agri ili olmasi agrilar icerisinde olen birisi olmasi bir daha vuruyor.
ruhat menginin yazisindan kesitler:
Benim kadar sizi de rahatsiz ettiyse çok
memnun oldum, bilmenizi isterim. O çocuk yaşta gencecik kız feci
işkencelerle öldürülürken bizler kim bilir neyle meşguldük, neye
gülüyor, nerede tatil yapıyorduk.
Küçük Melek bacak ve kalçaları kireçlenmiş, vücudunda açılan yaralar
kurtlanmış olarak bulunmuş, bir deri bir kemik halde.. Şu anda ağlıyorum
ve biliyorum ki uzun süre ağlayacağım. Sadece o zavallı çocuğa değil,
bu konudaki kendi çaresizliğime de ağlıyorum. Ülkem ve toplumum adına da
ağlıyorum..
Zamandan nedim hazar sunlari yazmis:
Bir Melek eksildi
Belki hâlâ tanımayanınız vardır Melek'i.
Anlatayım...
Anadolu'nun küçük bir ilçesinde açtı gözlerini dünyaya. 8 çocuklu evin ikinci büyük kızıydı. 16'sında evlendirdiler Melek'i. Şiddet görmeye başladı eşinden. Sadece kocasından değil, onun anne ve babası da bu zulüm korosuna iştirak etti. İlk çocuğunu doğurmadan hemen önce sokağa atıldı Melek. Karların içinde, kaldırımda doğurdu çocuğunu ve o an kaybetti. Buz gibi ayazda, tek başına sokakta doğum yaptı ve bebeğinin cansız bedeniyle sabaha kadar bekledi. Ruhunda öylesi büyük bir gedik açtı ki bu kayıp, bir daha toparlaması zor oldu. Toparlayamadıkça şiddet arttı, şiddet arttıkça o büsbütün bu dünyadan kopmaya başladı. Tabiri caizse 'Ailesinin üzerine attı' Melek'i kocası. Sonra toplum baskısı ile tekrar kocasına gönderildi. Zalimlik artarak devam etti. İki çocuğu daha oldu ama ilk çocuğuyla beraber çok şey kaybetmişti genç kadın. Yaşı henüz 20 olmuştu.
Yıllarca sürdü bu işkence. 24 yaşına kadar... Gördüğü maddi ve manevi işkencelerden dolayı tamamen bitme noktasına gelmişti.
30 kiloya düşmüştü Melek. Aylardır tuvalete kapatıldığı için eklem yerleri tutulmuş, yaraları belirmiş ve bu yaralar kurtlanmıştı. Yıllardır kimseyle doğru dürüst konuşmadığı ve aylardır tek başına kapatıldığı için konuşma yeteneğini de yitirmişti.
Sadece gözleri vardı sanki. Derin derin bakan ve yaşadığı acıyı artık aşmış, ahirete çevrilmiş gibi duran gözleri.
Çok fazla sürmedi hayat mücadelesi. Hastaneye yatırıldıktan bir süre sonra bu acı ve alçaklarla dolu dünyadan çekti gitti. Bir çarşamba günü, öğle vakti son kez baktı ızdırap dolu gözlerle ve kapadı yorgun göz kapaklarını. Zayıf düşmüş kalbi durmakta hiç zorlanmadı. Sessiz bir misafir gibi çekip gitti öte âleme.
Bu haberi gazetelerde okuduğum günden beri sarsıntı yaşıyorum. 30 kilo, sevgili okur; 30. Haberi okuduktan sonra 10 yaşındaki kızıma kaç kilo olduğunu sordum ve '36' cevabını aldım. 24 yaşında, biri ölmüş üç çocuk annesi Melek 30 kilo olarak ayrıldı bu dünyadan. Belinde, kalçalarında açılan yaralar kurtlanmıştı. Dizlerini doğrultamıyordu.
Bu haberden feminist söylem üretenlere de, Anadolu insanına haksızlık edenlere de, peşinen savunanlara da bir çift sözüm var: Mesele eğitim meselesi filan değil. İnsanlık meselesi. Kız çocuğunu eğitmek her şey demek değil (elbette eğitimli olmalı tüm çocuklarımız), zulmü yapan, gaddar olan, merhametsiz olan Melek değil, kocası, kayın pederi, kayın validesi. Kaldı ki, medya çarpıtıyor da olabilir. Yani eşinin ya da onun ailesinin kabahati de olmayabilir. Ama tüm bunlar gerçeği değiştirmiyor. Kedileri, köpekleri, kuşları beslediğimiz, ağaca sıkışmış kediyi, çatıya kaçmış köpeği kurtarmak için itfaiyelerin, kocaman devletin harekete geçtiği bir dünyada, Melek sahipsiz kaldı. 8 yıl acı ile yaşadı. Ve bunda vebal hepimizin. Zalim kocası ya da diğerleri kadar olmasa da en yakınındaki komşusundan, bizlere kadar herkesin bu canavarlıkta payı var.
"Sen de kim oluyorsun? / Asıl sabreden Allah!" diyor şair, sabrın sınırlarında gezinirken. Hakikaten yüce Allah büyük sabır sahibi. Yoksa bir tek Melek örneği bile kıyametin kopması için yeter sebep olabilirdi bence. Sabrediyor Allah, sabrediyor.
İnsanoğlunun zalimliğinin, vurdumduymazlığının, umursamazlığının kurbanı Melek. Korkarım ki son değil...
Bir melek eksildi bu dünyadan. Zaten sayıca fazla olan zalimler ve zalimlik bir kez daha kazanmış oldu.
kiz kardesim mommo filminin iki muhtesem soundtracki vardir ya hani. o aklima geliyor. ayselerin meleklerin hikayesini anlatir o agit ve turku.
melek evin kucuk kizi:
http://www.youtube.com/watch?v=zoMjKZdIbnY
muharrem ertas usta hukum padisahinsa daglar bizimdir der ya hani avsar bozlagini soylerken, bu dunya zalimlerinse obur dunya meleklerindir der gibi hani:
http://www.youtube.com/watch?v=Y-1PFP9yBrI
Saturday, July 7, 2012
bilgi universitesi mi bahcesehir universitesi mi? ve digerleri
Yazinin hafif guncellenmis yeni linki artik su sayfadadir
http://canergerek.blogspot.com.tr/2016/07/hangi-ozel-universite-daha-iyi.html
http://canergerek.blogspot.com.tr/2016/07/hangi-ozel-universite-daha-iyi.html
Subscribe to:
Posts (Atom)